Skip to contentSkip to left sidebar Skip to footer

कृषि जैविक विविधता नीति, २०६३

१. पृष्ठभूमि 

१. १. पृष्ठभूमि

पृथ्वीमा मानव जातिको सृष्टीको निरन्तरताको लागि जैविक विविधताको महत्वपूर्ण भूमिका छ । जैविक विविधताको अभिन्न अङ्गको रूपमा रहेको कृषि जैविक विविधता मानव जातिको आधारभूत खाद्य सुरक्षा तथा जीविकोपार्जनको लागि अपरिहार्य छ । कृषि जैविक विविधताको संरक्षण, संवद्र्धन एवं विकास हाम्रा पूर्वजले गर्दै आएका हुन् । नेपालमा कृषि जैविक विविधताका अभिन्न अंगहरू पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध भए पनि समयको अन्तरालमा स्थानीय कृषिजन्य आनुवंशिक स्रोत लोप हुन लागेको तथ्य अध्ययन–
अनुसन्धानले प्रष्ट पारेको छ । कृषि प्रधान देशमा कृषि क्षेत्रको दीगो विकास, खाद्य सुरक्षा र गरीबी निवारणको आधारस्तम्भको रूपमा रहेको महत्वपूर्ण कृषि जैविक विविधता संरक्षण, संवद्र्धन एवं दीगो उपयोग गर्नु राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो । जैविक विविधताको बढी उपयोग हुने प्रजाति ९क्उभअष्भक० लाई समेट्ने कृषि जैविक विविधतालाई राष्ट्रले राखेको दीगो कृषि विकासको लक्ष्य अनुरूप आर्थिक उपलब्धि हासिल गर्न एवं पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्न जैविक विविधता संरक्षण हुन अति आवश्यक छ । उपर्युक्त आवश्यकतालाई मध्यनजर राख्दै, नेपाल पक्ष रहेको अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता महासन्धि १९९२ एवं साझा समझदारी तथा नेपाल जैविक विविधता रणनीति २०५९ समेतलाई दृष्टिगत गरी “राष्ट्रिय कृषि नीति २०६१” को जैविक विविधताको संरक्षण, सम्बद्र्धन एवं सदुपयोग गर्ने उद्देश्य अनुरूप यो नीति लागु गरिएको छ ।

२. परिभाषा 

२. परिभाषा

यस नीतिको प्रयोजनका लागि ः–

(क) “आनुवंशिक पदार्थ’ भन्नाले नेपाल अधिराज्यको वनस्पति, जीव जन्तु तथा सूक्ष्म जीवाणुको क्रियात्मक इकाई सम्झनु पर्छ ।
(ख) “आनुवंशिक स्रोत’’ भत्राले नेपालका स्वस्थानीय  वा परस्थानीय  अवस्थामा रहेका वास्तविक र संभावित अवस्थामा रहेको वास्तविक र
सम्भावित महत्वका आनुवंशिक पदार्थ सम्झनु पर्छ । सो शब्दले त्यस्तो आनुवंशिक बस्तुको अवयव ९इचनबल० वा त्यसको परिवर्तित एवं परिमार्जित स्वरूप समेतलाई जनाउँछ । तर सो शब्दले मानव आनुवंशिक स्रोतलाई जनाउने छैन ।
(ग) “स्वस्थानीय ” भत्राले मौलिक वासस्थानमा नै संरक्षण गर्ने कार्यलाई सम्झनु पर्छ ।
(घ) “परस्थानीय  संरक्षण” भत्राले मौलिक वासस्थान भन्दा अन्यत्र प्राकृतिक वा कृत्रिम वातावरण तयार गरी संरक्षण गर्ने कार्यलाई सम्झनु पर्छ ।
(ङ) “जैविक विविधता’’ भन्नाले आकाशीय, स्थलीय  जलीय, सामुद्रिक र अन्य क्षेत्रमा रहेको जीव जन्तुहरूको पारिस्थितिक प्रणाली त्यसको भागको रूपमा रहेको जीव र वनस्पतिको सम्बन्ध तथा विविधता सम्झनु पर्दछ । सो शब्दले जातिय, प्रजातीय विविधता आनुवंशिक विविधता  र पारिस्थितिक प्रणाली को विविधता  समेतलाई जनाउँदछ ।
(च) “कृषि जैविक विविधता’’ भन्नाले जैविक विविधता अन्तर्गत कृषिजन्य पारिस्थितिकीय प्रणाली  को विविधता, प्रजातीय विविधता  तथा वंशाणुगत विविधता  मा समाहित खाद्य र कृषिका आनुवंशिक स्रोतहरू, कृषि उत्पादन प्रणालीसंग आबद्ध भएका पर्यावरणीय सेवाहरू प्रदान गर्ने बिभिन्न किसिमका जीवहरू, कृषि जैविक विविधतामा निश्चित प्रभाव पार्ने अजैविक पक्षहरू तथा सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक पक्षहरू (अनुसूची १ बमोजिम) सम्झनु पर्छ ।
(छ) “कृषि जैविक विविधता अभिलेख’’ भन्नाले नेपालको खाद्य र कृषिजन्य आनुवंशिक स्रोत र त्यसका अवयव तथा परिवत्र्तित र परिमार्जित आनुवंशिक स्रोत र त्यससँग सम्बन्धित स्थानीय समुदायको परम्परागत ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि र
अभ्यास समेतको पंजिकरणबाट तयार पारिएको अभिलेख सम्झनु पर्छ ।
(ज) “पहुँच’’ भन्नाले आनुवंशिक स्रोत तथा आनुवंशिक पदार्थ र यस्ता स्रोत तथा पदार्थसंग सम्बन्धित जैविक स्रोत र स्थानिय समुदायको परम्परागत ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि र अभ्यास तथा तिनीहरूको स्वस्थानीय र परस्थानीय अवस्थामा
रहेका अवयव तथा परिमार्जित स्रोतको सङ्कलन, प्राप्ति, ग्रहण सम्झनु पर्छ ।
(झ) “उपयोग’’ भन्नाले आनुवंशिक स्रोत तथा आनुवंशिक पदार्थको अध्ययन, अनुसन्धान, व्यापारिक तथा औद्योगिक वा अन्य प्रयोजनको लागि गरिने उपयोग सम्झनु पर्छ ।
(ञ) “कृषक’’ भन्नाले परम्परागत ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि, प्रयोग अभ्यास आदिको आधारमा परम्परागत स्थानीय खाद्य र कृषिजन्य आनुवंशिक स्रोतको संरक्षण, संवद्र्धन एवं विकास गर्ने स्थानीय व्यक्ति वा समुदाय सम्झनु पर्छ ।
(ट) “लाभको बाँडफाँड’’ भन्नाले आनुवंशिक स्रोत तथा आनुवंशिक पदार्थको पहुँच, उपयोग र निकाशीको परिणाम स्वरूप प्राप्त हुने आर्थिक लाभ र अन्य फाइदाको बाँडफाँड सम्झनु पर्छ ।
(ठ) “समन्यायिक ९भ्त्रगष्तबदभि० वितरण’’ भन्नाले आनुवंशिक स्रोत वा आनुवंशिक पदार्थमा पहुँच प्रदान गरे बापत र त्यस्तो स्रोत तथा पदार्थ वा सो संग सम्बन्धित परम्परागत ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि र अभ्यासको संरक्षण, संवद्र्धन र विकास गरे बापत गरिने लाभको बाँडफाँड तथा वितरण सम्झनु पर्छ ।
(ड) “पराम्परागत ज्ञान’’ भत्राले जैविक स्रोतको संरक्षण एवं उपयोगको बारेमा स्थानिय व्यक्ति वा समुदायमा निहित रहेका ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि र अभ्यास सम्झनु पर्छ ।
(ढ) “जैविक सुरक्षा” भन्नाले संक्रामक, अनुवंश परिवर्तित जीव ÷जीवित रूपमा रूपान्तरित जीव समेतको व्यावसायिक वा अनुसन्धानात्मक प्रयोगबाट कृषि जैविक विविधता, मानव, पशुपंक्षी, विरुवाको स्वास्थ्य तथा सुरक्षा र वातावरणीय जोखिमबाट जोगिने उपायलाई सम्झनु पर्छ ।
(ण) “समिति” भत्राले यस नीतिको अनुसूचि २ बमोजिमको “कृषि जैविक विविधता, राष्ट्रिय संरक्षण समिति” लाई सम्झनु पर्छ ।

३. परिकल्पना( Vision)

३. परिकल्पना( Vision)

खाद्य एवं कृषिजन्य आनुवंशिक स्रोत, पदार्थ तथा स्थानीय ज्ञान, सीप आदिको संरक्षण, उपयोग र लाभको समन्यायिक एवं न्यायिक
वर्तमान र भावी पुस्ताको खाद्य सुरक्षा एवं गरिबी न्यूनिकरण गर्ने परिकल्पना गरिएको छ ।

४. उद्देश्यहरू

४. उद्देश्यहरू

(क) कृषि जैविक विविधताको संरक्षण, संवद्र्धन र दीगो उपयोग गरी कृषिको समुचित विकास एवं खाद्य तथा पोषण सुरक्षा सुदृढ गर्ने ।
(ख) कृषकको परम्परागत ज्ञान, सीप, खोज, प्रविधि, उपयोग र अभ्यासहरूको हक हितको संरक्षण एवं संवद्र्धन गर्ने ।
(ग) कृषि आनुवंशिक स्रोत तथा पदार्थको पहुंच र उपयोगबाट श्रृजित अवसर र लाभहरूको समन्यायिक एवं न्यायिक वितरण प्रणालीको व्यवस्था मिलाउने ।
(घ) दीर्घकालिन रूपमा कृषि जैविक विविधताको संरक्षण एवं संवद्र्धन गरी पर्यावरणीय सन्तुलन अभिबृद्धि गर्नमा योगदान पु¥याउने ।

६. नीतिको कार्यान्वयन तथा अनुगमन

६. नीतिको कार्यान्वयन तथा अनुगमन ः

यो नीतिको कार्यान्वयन तथा अनुगमन गर्ने काम समितिबाट हुनेछ । समितिको कार्य सञ्चालन तथा बैठक सम्बन्धि कार्यविधी समिति आफैले निर्धारण गर्नेछ ।

अनुसूची २

अनुसूची २

“कृषि जैविक विविधता, राष्ट्रिय संरक्षण समिति” प्रकरण २ को खण्ड (ण) संग सम्वन्धित)  यस समितिको गठन तपसिल बमोजिम रहने छ ।
सचिव, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय                                                                                                  अध्यक्ष
सहसचिव (कृषि), राष्ट्रिय योजना आयोग                                                                                           सदस्य
सहसचिव, (वातावरण), वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय                                                                       सदस्य
सहसचिव, (वातावरण), वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय                                                       सदस्य
सहसचिव, (वातावरण), उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय                                                        सदस्य
सहसचिव, (वातावरण), स्थानिय विकास मन्त्रालय                                                                              सदस्य
कार्यकारी निर्देशक, नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद                                                                               सदस्य
महानिर्देशक, कृषि विभाग                                                                                                                      सदस्य
महानिर्देशक, पशु सेवा विभाग                                                                                                                सदस्य
महानिर्देशक, खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग                                                                         सदस्य
महानिर्देशक, वन अनुसन्धान तथा सर्भेक्षण विभाग                                                                                सदस्य
प्रतिनीधि (प्राध्यापक), कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान                                                              सदस्य
प्रतिनीधि (प्राध्यापक), केन्द्रिय वनस्पति विभाग, त्रिभूवन विश्वविद्यालय                                              सदस्य
प्रतिनीधि, नीजि क्षेत्र (गैह्र सरकारी संस्था)                                                                                                सदस्य
प्रतिनीधि, नीजि क्षेत्र (उद्यमी÷व्यापारी)                                                                                                   सदस्य
प्रतिनीधि, (कृषक)                                                                                                                                      सदस्य
सहसचिव, लैङ्गिक समता तथा वातावरण महाशाखा, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय                               सदस्य सचिव