Skip to contentSkip to left sidebar Skip to footer

कानून-तर्जुमा-दिग्दर्शन

भाग-१ परिच्छेद –१ नीति निर्माण र कानूनमा रूपान्तरण

१.१ नीति निर्माण
राज्य सञ्चालन पारदर्शी प्रक्रिया र मानदण्डका आधारमा हुनुपर्छ । ती मानदण्डहरू पनि तर्क र
विवेकमा आधारित हुनुपर्छ । समय सापेक्ष सोचाई र व्यवहारमा आएका स्वाभाविक
परिवर्तनलाई आत्मसात गर्दै जनताको हित र राष्ट्रको स्वार्थलाई केन्द्रमा राखी नीति निर्माण
गर्नुपर्ने हुन्छ ।

१.२ नीति ‘कानूनको उद्गम स्रोत’
राज्यको नीतिनै कानूनको उद्गम स्रोत हो । हरेक कानून कुनै न कुनै कारण र
आधारको पृष्ठभूमिमा बनेको हुन्छ । राज्य सञ्चालनको क्रममा विविध प्रकारका
मानवीय व्यवहारलाई नियमन तथा नियन्त्रण गर्न वा अनिवार्य गराउन वा प्रोत्साहन
दिन वा देश विकासको लागि राज्य तथा सरकारले सो सम्बन्धी नीतिलाई कानूनमा
रूपान्तरण गर्छ । यसैले कानूनलाई नीतिको दर्पण भनिन्छ भने नीति कानून निर्माणको
पूर्वाधार हो । पहिले नीति निर्माण गरेपछि मात्र कानून निर्माणको प्रक्रिया शुरू हुन्छ । स्पष्ट
नीति विनाको कानून निर्माण अधुरो हुन्छ । कार्यकारिणीलाई कुनै कानूनको आवश्यकता महसुस
भएमा सर्वप्रथम सो विषयमा नीति बनाई सरकारबाट स्वीकृत भएपछि मात्र कानून निर्माणको
प्रक्रिया शुरू हुन्छ । अझ विधेयकको प्रारम्भिक चरणमानै नीतिको घोषणा गर्नु उत्तम मानिन्छ ।

१.३ नीति निर्माणको आधार तथा अख्तियार
मुलुकको भौगोलिक अवस्थिति, राज्यको संरचना, इतिहास, रीत तथा परम्परा, आर्थिक,
सामाजिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, जनताको सोच र सचेतना नै राज्यका नीति निर्माणका मूल
आधार हुन् । हाल आएर राज्यले आफ्ना मूलभूत राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक तथा
सांस्कृतिक उद्देश्यलाई संविधानमा उल्लेख गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ । नीति निर्माण गर्र्नेे निर्णय
मूलतः राजनीतिक प्रकृतिको अधिकार हो । मुलुकको शासन सञ्चालनको क्रममा नीति निर्माण
र स्वीकृत गर्ने राजनीतिक प्रकृतिको अधिकार सरकारमा रहेको हुन्छ ।

१.४ नीतिका प्रकार
१.४.१ राज्य नीति
संविधानमा समाहित राज्यको नीति सामान्यतया केही अपरिवर्तनशील हुन्छ, तर
गतिशील व्याख्या गरिन्छ । यस्तै राज्यले द्विपक्षीय सम्झौता गर्दा वा बहुपक्षीयद्द
अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिको पक्ष बन्ने क्रममा अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय समक्ष व्यक्त
गरेको प्रतिवद्धता र त्यसमा अन्तरनिहित भावनालाई पनि राज्यको नीतिको रूपमा
लिइन्छ । राज्यका यस्ता नीति सरकारको नियमित परिवर्तनको कारणले मात्र
परिवर्तन हुन सक्दैनन् ।

१.४.२ सरकारको नीति
मुलुक सञ्चालनको क्रममा आवश्यक नीति निर्माण गर्ने कार्य मूलतः कार्यकारिणी
निकायको हो । सरकारलाई मुलुकको शासन सञ्चालनको विषयमा नयाँ नीति
बनाउने वा विद्यमान नीतिमा पुनरावलोकन गरी परिमार्जन गर्ने अधिकार रहेको
हुन्छ । सरकारबाट स्वीकृत आवधिक योजनामा उल्लेख भएको नीति तथा
सरकारले व्यवस्थापिका समक्ष प्रस्तुत गरेको वार्षिक नीति तथा कार्यक्रम र बजेट
भाषणको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने नीति सरकारको नीति हो ।
सरकारी नीति तुलनात्मक रूपमा परिवर्तनशील प्रकृतिको हुन्छ ।
लोकतान्त्रिक पद्धतिमा सरकारको परिवर्तन सँगसँगै नयाँ सरकारले साविकको
सरकारको नीतिमा गर्ने परिवर्तनलाई स्वभाविक मानिन्छ । यद्यपि केही सारवान
नीतिलाई स्थायित्व दिने प्रयोजनकालागि साविकको सरकारका नीतिलाई
निरन्तरता दिने प्रचलन पनि रहेको हुन्छ ।

१.४.३ दलीय नीति
राजनीतिक दलले चुनावको समयमा चुनावी घोषणापत्र मार्फत मतदातासमक्ष
व्यक्त गर्ने प्रतिवद्धतानै दलीय नीति हो । दलीय नीति सरकारले अनुमोदन
नगरेसम्म सरकारी संयन्त्रबाट कार्यान्वयनमा आउन सक्दैन । दलीय नीति
कार्यकारिणी निकायबाट स्वीकृति प्राप्त भएपछि मात्र त्यस नीतिले सरकारी
नीतिको रूप धारण गर्छ । यद्यपि लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा अर्थ र सुरक्षासँग
सम्बद्ध विषय वा संविधानले सीमा निर्धारण गरे बाहेकका अन्य विषयमा
संविधानद्वारा निर्देशित नीतिका अधीनमा रही व्यवस्थापिकाको कुनै पनि सदस्यले
विधेयक पेश गर्न पाउने व्यवस्था रहेको हुन्छ । खास गरी व्यवस्थापिकाको विपक्षी
राजनीतिक दलले आफ्नो नीतिलाई कानूनी रूप दिन व्यवस्थापिकामा विधेयक
प्रस्तुत गर्न सक्ने र व्यवस्थापिकाबाट अनुमोदन भएमा त्यसले कानूनको रूप
धारण गर्न सक्ने सम्भावनालाई संविधानले उचित स्थान र अवसर दिएको हुन्छ ।

१.५ नीतिको प्रभावकारिता
१.५.१ नीति सामान्य मार्गदर्शन मात्र हो
सरकारको नीति आफैमा कानून वा कानून सरहको आदेश भने होइन । नीति
मुलुकको शासन सञ्चालन गर्ने सामान्य मार्गदर्शन मात्र हो । कुनै पनि नीति
कानूनमा रूपान्तरण नभएसम्म त्यस्तो नीतिले कानूनी स्वरूप प्राप्त गर्न सक्दैन ।
देशको सर्वोच्च न्यायपालिकाले न्यायिक सक्रियताका माध्यमबाट राज्यको नीति
कार्यान्वयन गर्न गराउन कार्यकारिणीको नाउँमा निर्देशनात्मक आदेश जारी गर्ने
प्रचलनको शुरूआत भएतापनि नीति कार्यान्वयन नभएको भन्ने आधारमा
अदालतमा उजुरी गर्न सकिदैन ।

१.५.२ कानूनमै रूपान्तरण गर्नुपर्ने नीति
कतिपय नीतिलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ल्याउन कानून निर्माण गर्नु आवश्यक
छ । खास गरी व्यक्ति, वर्ग तथा समुदायको हक अधिकारको सिर्जना, अदालतको
गठन, स्थापना, क्षेत्राधिकार र न्याय प्रशासन सञ्चालन, विभिन्न तहका
राजनीतिक निकायको गठन, निर्वाचन र काम, कर्तव्य र अधिकार, संवैधानिक
तथा सार्वजनिक निकाय र पदाधिकारीको काम, कर्तव्य र अधिकार तथा त्यस्ता
पदाधिकारीको चयन प्रक्रिया, पारिश्रमिक तथा सेवाका शर्त र सुविधा, शान्ति,
सुरक्षा तथा सुव्यवस्था, कर तथा राजस्व, बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको स्थापना,
सञ्चालन र नियमन, उद्योग, व्यापार एवं व्यवसाय तथा सेवाको सञ्चालन तथा
नियमन, सामाजिक सेवा सञ्चालन तथा नियमन, भूमिको स्वामित्व, व्यवस्थापन
र नियमन, देवानी, दुष्कृति, कसूर र सजाय, सार्वजनिक सेवाको गठन, सेवाका
शर्त तथा सुविधा, नेपाल पक्ष भएको बहुपक्षीय अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिको दायित्व,
संविधानको वाध्यात्मक वा ऐच्छिक प्रावधानसँग सम्बद्ध कतिपय विषयका
नीतिलाई कार्यान्वयन गर्न कानून निर्माण गरिन्छ ।

१.५.३ कानूनमा रूपान्तरण गरिरहनु नपर्ने नीति
सामान्य प्रकृतिका कुनै हक, अधिकार र दायित्वको सिर्जना गर्ने उद्देश्य नराखेको
नीतिलाई कानूनमा रूपान्तरण नगरिकन पनि सरकारले कार्यान्वयनमा ल्याउन
सक्छ । जस्तैः वैदेशिक सहायता नीति, परराष्ट्र नीति, वाणिज्य नीति, कृषि नीति
आदि ।

१.६ नीतिको पूर्व परीक्षणः
१.६.१ आवश्यकताको परीक्षण
कुनै अध्ययन, अनुसन्धान तथा अनुभवबाट निस्केको निष्कर्ष र परिणामलाई नीति
तथा कानून निर्माणको प्रक्रियामा लैजानुअघि त्यस्ता निष्कर्ष र त्यसबाट हुने
लाभका बारेमा सरोकारवाला समूह समक्ष उपयुक्त सन्देश पु¥याई सो बारेमा पूर्व
परीक्षण गराउनु पर्छ । जनताको हक, अधिकार र दायित्वको सिर्जना सारवान
प्रकृतिका नीति प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ल्याउन प्रस्तावित नीति र कानूनले
पुर्याउने लाभका बारेमा सरोकारवाला समूहलाई उपयुक्त सन्देश दिलाउन सकेमा
एकातर्फ नीति र कानून निर्माण प्रक्रिया सहज हुन्छ भने अर्कोतर्फ गुणस्तरीय
नीति र कानूनको निर्माण हुन्छ ।

१.६.२ सरोकारवाला समूहमा सूचना र सन्देशको प्रवाह
अनुसन्धानबाट प्राप्त उपलब्धि र सो को आधारमा बनाइने नीतिबाट सम्बद्ध वर्ग
वा समुदायलाई हुने लाभको विषयमा पर्याप्त मात्रामा सूचना र सन्देश प्रवाह गरी
उनीहरूबाट भरपूर राय प्रतिक्रिया प्राप्त गर्नुपर्छ ।

उदाहरण
सरकारी वनको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोग सरकारी निकायले गर्ने गरेको छ
भने सामुदायिक वनको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोग समुदायले गर्ने गरेको छ ।
सामुदायिक वनको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोग तुलनात्मक रूपमा सफल र
राम्रो भएको अनुभव छ । सामुदायिक वनको संरक्षण, व्यवस्थापन र उपयोग गर्न
दिईने वन क्षेत्रको परिमाण तुलनात्मक रूपमा सानो भएकोले यसलाई वृद्धि गर्न
सकेमा स्थानीय जनताले अझ बढी लाभ प्राप्त गर्न सक्छन् । अर्कोतर्फ ठूलो
क्षेत्रका वन समुदायलाई मात्र उपयोग गर्न दिंदा सरकारको लाभको हिस्सामा कमी
आउने हुनाले सरकार र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गर्न सकेमा सरकारी राजस्व र स्थानीय वासिन्दाको
जीविकोपार्जन, रोजगारको अवसर तथा स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा वृद्धि हुने
तथ्य अनुसन्धानको निष्कर्ष तथा परिणामबाट देखिएको छ । त्यस्तो निष्कर्षलाई
नीति निर्माण गरी कानूनमा रूपान्तरण गर्ने क्रममा राज्यका राजनीतिक व्यक्ति,
सरकारका उच्च अधिकृत, त्यसबाट लाभान्वित हुने स्थानीय समुदाय लगायत यस
क्षेत्रसँग सरोकार राख्ने नागरिक समाज समेतलाई यसै विषयको सम्बन्धमाछ
निम्नानुसारको अलग अलग सन्देश प्रदान गरी नीति निर्माण गर्ने र त्यसलाई
कानूनमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियालाई सफल र सार्थक बनाउन सकिन्छः –

(क) राजनीतिक समुदाय
“सरकारी र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गरेमा सरकार र स्थानीय जनता दुवैको
आम्दानीमा वृद्धि गराउँछ” भन्ने सूचना तथा सन्देश राजनीतिक
समुदायलाई प्रवाह गर्नुपर्छ ।

(ख) प्रशासनिक समुदाय
“सरकारी र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गरेमा सरकारको वार्षिक आम्दानीमा ……
प्रतिशतले वृद्धि हुन्छ” भन्ने सूचना तथा सन्देश प्रशासनिक
समुदायमा प्रवाह गर्नुपर्छ ।

(ग) विषय विज्ञ
“सरकारी र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गरेमा हालको तुलनामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग अझ बढी राम्रो हुन्छ” भन्ने सूचना तथा
सन्देश विषय विज्ञलाई प्रवाह गर्नुपर्छ ।

(घ) स्थानीय जनता वा लाभान्वित हुने वर्ग
“सरकारी र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गरेमा स्थानीय जनताको रोजगारको
अवसरमा वृद्धि भई जीविकोपार्जन र दैनिक आम्दानी समेतमा वृद्धि
हुन्छ” भनी स्थानीय जनता वा लाभान्वित हुने वर्गलाई सूचना तथा
सन्देशको प्रवाह गर्नुपर्छ ।

(ङ) नागरिक समाज
“सरकारी र समुदाय दुवैको संयुक्त सहभागितामा वनको संरक्षण,
व्यवस्थापन र उपयोग गरेमा स्थानीय नागरिकको जीविकोपार्जन,
स्वरोजगारको अवसर र आर्थिक क्रियाकलापमा वृद्धि हुन्छ” भन्ने
सूचना तथा सन्देश नागरिक समाजलाई प्रवाह गर्नुपर्छ ।

परिच्छेद–२ कानून निर्माणमा संलग्न निकाय र तिनको भूमिका

२.१ निकाय
२.१.१ व्यवस्थापिका
सार्वभौमसत्तासम्पन्न जनताको आदेशको रूपमा राज्यको तर्फबाट जारी हुने कानूनको निर्माण व्यवस्थापिकाबाट हुन्छ । व्यवस्थापिका कानून बनाउने जनप्रतिनिधिमूलक संस्था हो । विधेयक पारित गर्ने अधिकार व्यवस्थापिकामा निहित रहेको हुन्छ । सरकारको तर्फबाट वा व्यवस्थापिकाको सदस्यले निजी रूपमा व्यवस्थापिका समक्ष विधेयक प्रस्तुत गर्न सक्छन् । त्यसरी प्रस्तुत गरेको विधेयक व्यवस्थापिकाको पूर्ण वैठक वा त्यसको कुनै समितिको वैठकमा छलफल गरिन्छ । विधेयक प्रस्तुति र परिमार्जनको क्रममा व्यवस्थापिकाको सचिवालयले सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्छ ।

२.१.२ न्यायपालिका
सिद्धान्ततः न्यायपालिकालाई व्यवस्थापिकाको अधिकार रहँदैन तापनि व्यवस्थापिकाले बनाएको कानून संविधानको प्रावधान र भावना अनुकूल भए नभएको विषयमा उठेको विवादमा सर्वोच्च अदालतले न्यायिक पुनरावलोकन गर्न सक्छ । अर्कोतर्फ मुद्दाको रोहमा सर्वोच्च अदालतले कानूनको व्याख्या गरी प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त सबैले पालना गर्नुपर्ने संवैधानिक प्रावधानले न्यायाधीश निर्मित कानूनको अवधारणालाई स्वीकार गरेको छ । न्यायपालिकाको संरचनात्मक स्वरूप, तह, गठन र क्षेत्राधिकार जस्ता सारवान महत्वका विषयको निर्धारण संविधान र ऐनले गरेको हुन्छ । न्यायसम्पादनको काममा न्यायपालिकालाई स्वतन्त्र र सक्षम बनाउने उद्देश्यले न्यायपालिकाले अपनाउने कार्यविधि विषयमा नियम बनाउने अधिकार व्यवस्थापिकाले न्यायपालिकालाई प्रदान गरेको हुन्छ । यस अर्थमा न्यायपालिकाले पनि प्रत्यायोजित व्यवस्थापनको माध्यमबाट राज्यको व्यवस्थापिकीय अधिकारको प्रयोग गर्दछ । सर्वोच्च अदालतबाट बनेका सर्वोच्च
अदालत नियमावली, पुनरावेदन अदालत नियमावली र जिल्ला अदालत नियमावली यसका उदाहरण हुन् । यस अतिरिक्त न्यायपालिकाको संरचनात्मक स्वरूप, तह, गठन र क्षेत्राधिकार जस्ता विषयमा सरकारले व्यवस्थापिकामा विधेयक प्रस्तुत गर्नुअघि सर्वोच्च अदालतसँग राय परामर्श लिने प्रचलन छ ।

२.१.३ कार्यपालिका (मन्त्रिपरिषद्)
कानून बनाउने निकाय मूलतः व्यवस्थापिका भएतापनि व्यवस्थापिकाले यस सम्बन्धी केही अधिकार कार्यपालिकालाई प्रत्यायोजन गरेको हुन्छ । सरकारी विधेयकको मसौदा गर्ने र त्यस्तो मसौदा व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी कार्यपालिकामा हुन्छ । व्यवस्थापिकाबाट प्रदत्त अधिकारको अधीनमा रही ऐन अन्तरगतको नियम बनाउने अधिकार कार्यपालिका (मन्त्रिपरिषद्) लाई हुन्छ ।

२.१.४ संवैधानिक निकाय
संविधान बमोजिम गठित संवैधानिक निकायलाई संविधान तथा ऐनद्घारा प्रदत्त काम, कर्तव्य, अधिकार र जिम्मेवारी वहन गर्नका लागि नियम बनाउने अधिकार प्रदान गरिएको हुन सक्छ । अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोग, निर्वाचन आयोग तथा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगलाई नियमावली बनाउने अधिकार प्रदान गरिएको छ । संवैधानिक निकायको विषयमा सरकारले व्यवस्थापिकामा विधेयक प्रस्तुत गर्नु अघि सम्बद्ध निकायसँग राय परामर्श लिने प्रचलन छ ।

२.१.५ कानून तथा न्याय मन्त्रालय (कानून मन्त्रालय)
सरकारको नीति अनुकूलको कानूनको मसौदा तर्जुमा गर्ने प्रमुख जिम्मेवारी कानून मन्त्रालयको हो । सरकारको कार्यकारिणी निकायहरूबाट तयार भएका विधेयक मसौदा सरकारको नीति लगायत अन्य संवैधानिक, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानून तथा महासन्धिको प्रावधान र कानून तर्जुमा सम्बन्धी विधि नियम अनुकूल भए नभएको जाँच तथा परिमार्जन गर्ने कार्य कानून मन्त्रालयबाट हुन्छ । विधेयक, अध्यादेश, नियम तथा समिति गठन सम्बन्धी आदेशको तर्जुमा गर्ने अधिकार नेपाल सरकार (कार्य विभाजन) नियमावली, २०६४ ले कानून मन्त्रालयलाई प्रदान गरेको छ ।

२.१.६ नेपाल कानून आयोग
विक्रम सम्बत् २०१० सालमा पहिलो पटक स्थापना र गठन भई समय समयमा बिघटन र पुनर्गठन हुँदै आएको नेपाल कानून आयोगलाई २०६३।९।३० मा जारी भएको नेपाल कानून आयोग ऐनले स्थायित्व प्रदान गरेको छ र यसलाई कानूनको तर्जुमा, संहिताकरण तथा प्रचलित कानूनको संशोधन, एकीकरण र पुनरावलोकन गर्न तथा कानून र न्याय सम्बन्धी विषयमा अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने उद्देश्यले स्थापना भएको यस आयोगलाई ऐनले नयाँ कानून निर्माण गर्न, भइरहेका कानूनलाई समयानुकूल संशोधन गर्न, विशेष प्रकृतिका कानूनको निर्माण गर्न |निष्क्रिय तथा समयानुकूल नभएका कानूनको बारेमा अध्ययन अनुसन्धान गरी नेपाल सरकारलाई उपयुक्त सुझाव तथा सिफारिस पेश गर्ने जिम्मेवारी प्रदान गरेको छ ।

२.१.७ सरकारी कार्यालय
नेपाल सरकार (कार्य विभाजन) नियमावली, २०६४ अनुसार जुन काम जुन मन्त्रालयको कार्यक्षेत्रभित्र परेको छ सोही मन्त्रालयबाट त्यस्ता कामसँग सम्बद्ध ऐन, अध्यादेश, नियम तथा समिति गठन सम्बन्धी आदेशको प्रारम्भिक मसौदा तयार गर्नुपर्छ । खासगरी सम्बद्ध मन्त्रालय तथा मातहतका विभाग, कार्यालय र संस्थाबाट नै सम्बद्ध ऐन, नियम तथा गठन आदेशको प्रारम्भिक मसौदा तयार गर्ने कामको सुरूआत गर्ने प्रचलन रहेको छ । मातहतका सम्बद्ध विभाग, कार्यालय तथा संस्थाबाट तयार भई आएका प्रारम्भिक मसौदामा सम्बद्ध मन्त्रालयबाट
नीतिगत परीक्षण गरी मसौदा तर्जुमाकालागि कानून मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ । यस दृष्टिकोणले हेर्दा सरकारका कार्यकारिणी निकाय अन्तरगत रहेका प्रत्येक मन्त्रालय, विभाग, कानून निर्माणको कार्यसँग सम्बद्ध रहेको मानिन्छ ।

२.१.८ स्थानीय निकाय
स्थानीय निकायले सम्बद्ध ऐन र नियमको अधिनमा रहि आफ्नो कार्य संचालन गर्न विनियम बनाउन सक्दछन् ।

२.१.९ ऐनद्वारा स्थापित स्वशासित संस्था
ऐनद्वारा स्वशासित र संगठित सँस्थाको रूपमा स्थापित संस्थाले आफ्नो विषयसँग सम्बद्ध नियम तथा विनियमको प्रारम्भिक मसौदा तयार गर्ने गर्दछन् । त्यस्ता सङ्गठित संस्थाको नियम नेपाल सरकारले स्वीकृत गर्ने र विनियम सम्बन्धित संस्थाबाटै स्वीकृत गर्ने अभ्यास रहेको छ ।

२.१.१० विकास समिति
विकास समिति ऐन, २०१३ अन्तर्गत गठित विकास समितिले आफ्नो कार्यसञ्चालनका लागि नियम, विनियम तथा निर्देशिका बनाउन सक्ने प्रावधान छ ।

परिच्छेद–३ कानून तर्जुमाकारको भूमिका

३.१ कानून तर्जुमाकारको भूमिका
नीति निर्माताले बनाएको नीतिलाई कानूनी भाषामा रूपान्तरण गर्ने काम कानून तर्जुमाकारको हो । कानूनको प्रस्ताव वा कानूनको तर्जुमा गर्ने क्रममा कानून तर्जुमाकारले निर्वाह गर्ने भूमिकालाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छः–

३.१.१ सहजकर्ता
कानून तर्जुमाकार सहजकर्ता मात्र हो नीति निर्माता होइन । राज्य र सरकारबाट स्वीकृत नीति र त्यसमा अन्तर्निहित भावना र कानून तर्जुमाको क्रममा दिएको कार्यक्षेत्रगत शर्तको अधीनमा रही कानूनको मसौदा तयार गर्नु कानून तर्जुमाकारको जिम्मेवारी हो । कानून तर्जुमाकारले छलफल र परामर्शका क्रममा राज्य र सरकारबाट स्वीकृत नीतिप्रति आधार र कारण सहित आफ्नो धारणा व्यक्त गर्न सक्छ । कानून तर्जुमाकारले आफ्नो इच्छा र चाहना बमोजिम मात्र कानूनको तर्जुमा गर्नु हुँदैन र कानून तर्जुमा कार्यलाई आफ्नो अधिकारको रूपमा
ग्रहण गर्नु हुँदैन ।

३.१.२ नीति निर्माताको भावनालाई आत्मसात गर्नु
नीति निर्माण आफैमा एउटा कला हो भने त्यस्तो नीतिलाई कानूनमा रूपान्तरण गर्नु अर्को कला हो । नीति निर्माताले जुन लक्ष्य प्राप्तिकालागि नीति निर्माण गरेको छ त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुने गरी कानून तर्जुमा गर्नु तर्जुमाकारको गुण र कला हो । नीति निर्माता र कानून तर्जुमाकारको सोचमा द्विविधा उत्पन्न भएमा, आशयमा अन्तर आएमा वा समझदारी कायम हुन नसकेमा सही कानून बन्न सक्दैन । यसैले कानून तर्जुमाकारले नीति निर्माताको सोच तथा नीतिको आशय र भावनालाई मनन गरेर मात्र तर्जुमाको कार्य शुरू गर्नुपर्छ ।

३.१.३ छलफल, परामर्श र सुधार
कानून तर्जुमा प्राविधिक प्रकृतिको जटिल काम हो । व्यावसायिक दृष्टिले कानून तर्जुमाकारको कामको प्रकृति उस्तै भए तापनि कानून तर्जुमा गरिने विषयहरू बहुआयामिक हुन्छन् । तर्जुमाकारले राज्य सञ्चालनको क्रममा उठेका नयाँ नयाँ हाँकको सामना गर्नुपर्छ । साथै राज्यका नयाँ नयाँ नीतिहरूलाई बुझ्ने, सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई निरन्तरता दिंदै नयाँ नयाँ विषयका कानूनको तर्जुमा गर्नुपर्ने हुन्छ । एकै समयमा धेरै विषयसँग सम्बन्धित कानूनको तर्जुमा गर्नुपर्ने हुन सक्छ । कुनैकुनै विषय नितान्त प्राविधिक, जटिल र एकदमै नयाँ प्रकृतिका हुन सक्छन् । त्यस्ता विषय बुझ्नकोलागि प्रशस्त श्रम र समयको लगानी गर्नुपर्छ । कानून तर्जुमा एउटा कला भए पनि तर्जुमाकार त्यस्तो कलामा निपुण भएर मात्र कानूनको सही मसौदा तयार हुन सक्दैन । कानून तर्जुमाकारलाई विषयवस्तुका बारेमा पनि पर्याप्त ज्ञान हुनुपर्छ । जसको अभावमा तर्जुमा भएको कानूनको मसौदा अपूर्ण हुने मात्र होेइन त्यस्तो मसौदामै अन्तरविरोध हुनसक्छ । नीतिकै विषयमा नीतिनिर्माता र तर्जुमाकारको बुझाइमा फरक पर्न गएमा नीति अनुरूपको कानून तर्जुमा हुन सक्दैन । त्यसैले आफूले तयार गर्दे गरेको कानूनको मसौदा स्वीकृत नीति अनुकूल भए नभएको विषयमा तर्जुमाकार र नीति निर्माता तथा नीति विशेषज्ञबीच अन्तक्र्रिया भइरहनु पर्छ ।

३.१.४ अध्ययन तथा विश्लेषण
कानून तर्जुमाकारलाई सबै विषयको ज्ञान हुन सम्भव छैन । तर समयसापेक्ष रूपमा नयाँ नयाँ विषयको कानून बनाउनु पर्ने हुँदा त्यस्तो विषय चुनौतीपूर्ण हुन्छ । ती सबै चुनौतीको सामना गर्ने एक मात्र आधार ज्ञान हो । त्यस्तो ज्ञान अध्ययनबाट मात्र सम्भव छ । अध्ययन र अनुभवबाट प्राप्त ज्ञानको आधारमा आत्मविश्वास बढ्ने हुनाले तर्जुमाकारमा अध्ययन गर्ने बानी हुनुपर्छ । विषयवस्तुमा आफ्नो दखल नभएमा अरूले सुनाउँदा बुझे जस्तो हुने तर काम गर्न लाग्दा शंका उत्पन्न हुने अवस्था आउँछ । अध्ययनको क्रममा आपूmलाई लागेका प्रत्येक जिज्ञासालाई तत्काल प्रकट गरी नीति निर्माता, विशेषज्ञ र विज्ञबाट स्पष्ट हुनु पर्छ । आपूm स्पष्ट नभएका विषयमा बारम्बार जिज्ञासा प्रकट गरी जानकारी लिनु पर्छ ।

३.१.५ व्यावसायिकता र विशेषज्ञता
कानूनका क्षेत्रमा रहेका विभिन्न व्यावसायिक काममध्ये कानूनको तर्जुमा पनि एउटा व्यावसायिक काम हो । विगतमा कानून तर्जुमाको व्यावसायिकता केवल सरकारी सेवामा मात्र सीमित थियो । झण्डै दुई दशकअघि मुलुकमा आएको राजनीतिक परिवर्तनले खुला राजनीति र खुला अर्थनीतिको ढोका खोलेको छ । तत्पश्चात नागरिकको सोचाइ, व्यवहार र व्यवसायमा आएका परिवर्तन र तिनका भावनालाई आत्मसात् गर्दै आधुनिक राज्यको अवधारणा अनुसारका विविध प्रकारका नीतिको निर्माण र विकास भएका छन् । खुला समाज, खुला राजनीति रज्ञज्ञ खुला अर्थनीतिको पूर्वाधारको निर्माण र यसको संस्थागत विकासको क्रममा विविध प्रकृतिका आधुनिक कानूनको विकास र निर्माणको लहर तीव्र छ । नेपालका दातृपक्षले कानून निर्माणमा चासो र प्रोत्साहन दिन थालेपछि कानून तर्जुमाको कार्यमा गैर सरकारी क्षेत्रको भूमिका बढ्दै आएको छ । लामो अवधिको मेहनत र अनुभवबाट कानूनको तर्जुमामा व्यावसायिकता र विशेषज्ञता हासिल गर्न सकिन्छ ।

३.१.६ न्यायपूर्ण, स्वच्छ, तर्कसंगत र सद्विवेक
कानून तर्जुमाकारले कानून तर्जुमा गर्दा सो कानून न्यायपूर्ण, तर्कसंङ्गत र विवेकसम्मत हुनेगरी तर्जुमा गर्नुपर्छ । साथै पूर्वाग्रह र निहित स्वार्थलाई कानूनको मसौदामा कुनै स्थान दिनुहुँदैन ।

३.१.७ धैर्य
कानून आम जनताको हित र कल्याणका लागि निर्माण गरिन्छ । कानून निर्माणका सन्दर्भमा सबै नागरिकहरू सरोकारवाला हुन्छन् । जो कोही नागरिकले व्यक्तिगत रूपमा वा आ–आफ्नो वर्गीय वा व्यवसायिक संघ संस्था मार्फत आफ्नो सुझाब, मन्तव्य र धारणा कानून तर्जुमाकारसमक्ष प्रस्तुत गर्न सक्छन् । यसरी आउने प्रत्येक सुझाव, मन्तव्य र धारणालाई कानून तर्जुमाकारले गम्भीरताका साथ अध्ययन मनन तथा विश्लेषण गर्नुपर्छ । आम नागरिकबाट प्राप्त हुने त्यस्ता सुझाव, मन्तव्य र धारणाबाट महत्वपूर्ण र बहुमूल्य सूचना र सन्दर्भ प्राप्त हुन सक्छन् । कहिले काही कसैले नसोचेको नयाँ सोच पनि प्राप्त हुन सक्छ । कानून तर्जुमाकारमा अरूले व्यक्त गरेको प्रतिक्रिया सुन्ने र मनन गर्ने धैर्य र क्षमता हुनु
पर्छ । अरूको विचार सुन्ने, ग्रहण गर्ने, मनन गर्ने, त्यसको पक्ष विपक्षमा तर्क गर्ने धैर्यले नै राम्रो कानून तर्जुमा गर्न मद्दत पु¥याउँछ ।

३.१.८ चुनौती र अवसर
कानून तर्जुमाकारले आफ्ना कमी, कमजोरी, गल्ती र त्रुटिलाई कहिल्यै पनि लुकाउनु हुँदैन । अन्यथा त्यसको नकारात्मक परिणाम राज्य, सरकार र अन्तत नागरिकले भोग्नु पर्ने हुन्छ । जुन वर्ग र समुदायलाई लक्षित गरी कानून निर्माण भएको हो त्यो वर्गले फाइदा पाउन सक्दैन । यसैले तर्जुमाको सिलसिलामा पर्याप्त मात्रामा परामर्श लिंदै जाने र आपूmबाट हुन गएका त्रुटि र गल्तीलाई समयमै सच्याउँदै जाने आदत र संस्कार कानून तर्जुमाकारले विकसित गर्दै जानुपर्छ । कानूनको तर्जुमामा हुने वा हुन सक्ने गल्ति र त्रुटिले राज्य र सरकारका लक्ष्य, नीति तथा कार्यक्रममा वाधा उत्पन्न नहोस्, राज्यको संरचना तथा अङ्ग र निकायको काम, कर्तव्य र अधिकारमा प्रतिकूल प्रभाव नपरोस्, सरकारी तथा गैर
सरकारी क्षेत्रबाट सञ्चालन हुने कुनै पनि किसिमका सेवा, विकास निर्माण, उद्योग व्यवसायमा आँच नपुगोस्, कानूनको आडमा खास व्यक्ति वा वर्गले अर्को व्यक्ति र वर्गलाई अनुचित शोषण गर्न नपाओस् भन्नेतर्फ कानून तर्जुमाकार सावधान रहनु पर्छ । यसैले कानून तर्जुमाको काम चुनौतीपूर्ण काम हो । अर्को तर्फ यसले ज्ञान, विवेक र क्षमताको अभिवृद्धि गराउने तथा राज्यको नीतिलाई कानूनमा रूपान्तरण गर्न प्रत्यक्ष सहभागी हुन पाउने हुँदा यो विभिन्न वर्ग, समुदाय र समूहसँग सम्बन्ध बढाउने मौका प्रदान गर्ने एउटा अवसर पनि हो । कानून तर्जुमामा
संलग्न हुन पाउनु राज्यले प्रदान गरेको एउटा ठूलो सम्मान हो । आफ्नो मेहनत र प्रयासका कारण राम्रो कानून बनेकोमा आफैलाई आत्मसन्तोष पनि हुन्छ ।

३.१.९ पूर्वसजगता
कानून तर्जुमाकारले तर्जुमा गरेको मसौदा राज्य र सरकारका संयन्त्रभित्रका विभिन्न निकायहरूबाट जाँच तथा पुनरावलोकन हुन्छ । यस्ता निकायबाट विधेयक मसौदा जाँच वा पुनरावलोकन हुँदा पनि विधेयक मसौदामा हुन गएको भूल, त्रुटि वा गल्ती नसच्चिन पनि सक्छन् । त्यसो भएमा मसौदामा भएको त्रुटिले कानूनको रूप धारण गर्छ । अतः प्रत्येक तर्जुमाकारले आपूmले तयार गरेको मसौदा नै अन्तिम मसौदा हो र यो जुन रूपमा तयार भएको छ त्यही रूपमा स्वीकृत हुन पनि सक्छ भन्ने पूर्वसजगता अपनाई आप्mनो ज्ञान, शीप र विवेकको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

३.१.१० अनावश्यक दबाब र प्रभावबाट मुक्त
नीति वा कानून निर्माण गर्ने क्रममा सम्बद्ध वर्ग, समुदाय तथा व्यावसायिक व्यक्तिले व्यक्तिगत, सामूहिक तथा संस्थागत रूपमानै आ–आफ्नो हक हित र स्वार्थ अनुकूल बनाउन प्रभाव पार्ने प्रयास गर्न सक्छन् । आधुनिक वहुलवादी समाजमा यस्तो प्रचलन र संस्कारलाई अन्यथा लिनु हुँदैन । तर मुख्य कुरा कानून तर्जुमाकार कुनैपनि अनुचित दबाब र प्रभावबाट मुक्त रहनु पर्छ । राज्यको नीतिनै अन्यथा भएकोमा बाहेक कुनै वर्ग, समुदाय तथा व्यवसायीको निहित स्वार्थ अनुकूल हुने गरी कानूनको मसौदा गर्नु हुँदैन । एउटा वर्ग, समूह वा समुदायको
हितको संरक्षण गर्न खोज्दा अर्को वर्ग, समूह वा समुदायको हित प्रभावित हुनसक्छ । तसर्थ कानून तर्जुमाकारले व्यावसायिक नैतिकता विपरीत हुने गरी कुनै दबाब र प्रभावमा पर्नु हुँदैन । यस्ता दबाब तथा प्रभावलाई निरूत्साह गर्ने क्षमता कानून तर्जुमाकारमा हुनुपर्छ । कानून तर्जुमाकारले आफ्नो इच्छालाईभन्दा राज्य र सरकारका नीति तथा विज्ञहरूका अभिमतलाई महत्व दिएर काम गर्नुपर्छ ।
३.२३.२ तर्जुमाकारले कानून तर्जुमा गर्दा विचार गर्नु पर्ने कुराहरू कानून तर्जुमाकारले कानून तर्जुमा गर्दा खासगरी देहायका कुराहरूमा विचार पुर्याउनु पर्छः—

३.२.१ संवैधानिक सर्वोच्चता
लिखित संविधान भएका मुलुकले संविधानलाई मूल कानूनको रूपमा स्वीकार गर्ने गरेको पाइन्छ । साथै संविधानले राज्यका अङ्ग र निकाय समेतका काम, कर्तव्य र अधिकारको सीमाङ्कन गरेको हुन्छ । यसैले राज्यले व्यवस्थापिकीय अधिकार प्रयोग गरी कानून निर्माण गर्दा पनि संवैधानिक सर्वोच्चताको सिद्धान्तलाई पालना गर्दै संविधानको सीमाभित्र रहेर कार्य सम्पादन गर्नुपर्छ । व्यवस्थापिकाले बनाएको कुनै कानून संवैधानिक प्रावधान, यसको भावना र मर्म अनुकूल नभएको भन्ने प्रश्नमा सर्वोच्च अदालतले न्यायिक पुनरावलोकन गर्दछ । न्यायिक पुनरावलोकनको माध्यमबाट सर्वोच्च अदालतले विवादित कानूनको परीक्षण गर्दा संविधानको भावना र मर्म विपरीत बनेको देखिएमा कानून
प्रारम्भ भएको वा सर्वोच्च अदालतबाट निर्णय भएको मितिदेखि नै लागू हुने गरी बदर गर्न सक्दछ । तसर्थ तर्जुमाकारले प्रस्तावित कानून संविधानको शब्द र भावना अनुकूल छ छैन भनी गम्भीरतापूर्वक अवलोकन गर्नुपर्छ । संविधानसँग बाझिने विषयवस्तुलाई मसौदामा उल्लेख गर्नबाट रोक्नु तर्जुमाकारको प्राथमिक जिम्मेवारी हो । साथै संविधानको व्याख्या गर्ने क्रममा सर्वोच्च अदालतबाट प्रतिपादित सिद्धान्तलाई पनि कानून तर्जुमाकारले ध्यान दिनुपर्छ ।

३.२.२ कानूनको शासन
कानूनको शासन लोकतान्त्रिक शासन पद्धतिको प्रमुख विशेषता हो । कानूनभन्दा माथि कोही पनि हुन सक्दैन र कानूनका अगाडि सबै समान हुन्छन् । यसैले कानून बमोजिम मात्र शासन सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्ने कानूनको शासनको प्रमुख अभिप्राय भएकाले कानून तर्जुमाकारले कानूनको शासनका मूलभूत अवधारणा, लक्ष्य र उद्देश्यलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ ।

३.२.३ अन्तर्राष्ट्रिय कानून तथा महासन्धिका प्रावधान
अन्तर्राष्ट्रिय कानूनले राष्ट्रिय कानूनमा गहिरो प्रभाव पारेको हुन्छ । कानूनतर्जुमाकारले कानून तर्जुमा गर्दा राज्य पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि महासन्धिको अध्ययन र विश्लेषण गर्नुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व पनि बाध्यात्मक र अनुसरणात्मक गरी दुई किसिमको हुन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिका कतिपय व्यवस्था विनाशर्त पालना गर्नुपर्छ भने कतिपय व्यवस्था बाध्यकारी नभई राज्यले पालना गर्न सक्ने प्रकृतिका हुन्छन् । त्यसतर्फ पनि कानून तर्जुमाकारको ध्यान जान जरूरी छ । यस्तै कतिपय प्रावधानमा राज्यले आरक्षण राखेको हुनसक्छ । आरक्षण राखेको विषयमा सोही अनुरूप गर्ने लचकता राज्यलाई प्राप्त हुन्छ । राज्य पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिका प्रावधानलाई लागू गरी राज्यले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गरेको संकल्पलाई साकार रूप दिन कानून तर्जुमाकारले मूलतः दुई विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्नु आवश्यक छ, ती हुन्ः –

(क) राज्य पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिका मूलभूत प्रावधान, त्यसको भावना र मर्म अनुकूलको राष्ट्रिय कानूनको निर्माण गर्नु ।
(ख) राज्य पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिका मूलभूत प्रावधान, त्यसको भावना र मर्म प्रतिकूल हुने गरी राष्ट्रिय कानूनको निर्माण नगर्नु र
भएमा खारेज वा संशोधन गर्नु ।

३.२.४ कानून र न्यायका सामान्य सिद्धान्त
कानून तर्जुमाकारले न्यायका सामान्य सिद्धान्तलाई मनन् गर्नुपर्छ । कानून तर्जुमासँग सम्बद्ध कानून र न्यायका केही सामान्य सिद्धान्तलाई निम्नानुसार प्रस्तुत गरिएको छः –

३.२.४.१ गल्ती गर्ने पक्षले नै लाभ प्राप्त नगरोस्ः गल्ती गर्ने पक्षलेनै लाभ प्राप्त गर्न सक्ने गरी कानून तर्जुमा गर्नु हुँदैन ।

३.२.४.२ कसूर र सजायको भूतप्रभावी असर हुन नहुनेः तत्काल प्रचलित कानूनले कसूर घोषणा गरे बाहेकका काम कारवाइलाई भूतप्रभावी
असर दिने गरी कसूरको घोषणा र सजाय हुने गरी कानून तर्जुमा गर्नु हुँदैन ।

३.२.४.३ मनसाय र कार्य दुवैबाट कसूर प्रमाणित हुनु पर्नेः खास गरी कसूरको घोषणा गर्ने र फौजदारी दायित्व निर्धारण गर्न बनाइनेज्ञछ कानूनको तर्जुमा गर्दा मनसाय र कार्य दुवैबाट मात्र कसूर कायम हुन्छ भन्ने कानून र न्यायको सामान्य सिद्धान्तलाई सावधानीपूर्वक
विचार गर्नुपर्छ । तर निरपेक्ष दायित्वका सम्बन्धमा भने कार्यबाट मात्र पनि कसूर कायम हुन सक्नेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ ।

३.२.४.४ कानूनी अस्तित्व भएकालाई मात्र स्वीकार्नेः कानूनी रूपमा स्थापना भएको संस्था वा निकायको अस्तित्वलाई स्वीकार्ने गरी कानून
तर्जुमा गर्नुपर्छ । कहिलेकाही अस्तित्वमै नभएको संस्था वा निकाय समेतको प्रतिनिधित्व हुने प्रावधान मसौदामा राखिएको हुन्छ । जुन कुरा कानून तर्जुमाको सामान्य सिद्धान्त विपरीत हुन जान्छ ।

३.२.५ समस्याको अध्ययन
के कुन समस्याको समाधान गर्न कानून बनाउनु परेको हो त्यस्तो समस्या स्पष्ट रूपमा पहिचान भएको हुनुपर्छ । जुन समस्या पटक पटक सिर्जना हुन्छ त्यस्तो समस्या समाधान गर्ने गरी कानून बनाउनु पर्छ । आकष्मिक रूपमा कहिले काही एकाध रूपमा उत्पन्न हुन सक्ने काल्पनिक समस्या समाधानकालागि कानून बनाउनु आवश्यक छैन । यस्तै पहिचान भएको समस्या यथार्थ प्रकृतिको भएमात्र त्यसलाई विचार गरी कानून निर्माण गर्नुपर्छ । कानूनको निर्माण नगरी कार्यकारी आदेश वा निर्णयबाट समस्याको समाधान गर्न सकिने सम्भावना भए नभए तर्फ विचार गर्नुपर्छ । आर्थिक स्रोत र साधनको कमीले कानूनको कार्यान्वयन नभएको वा जिम्मेवार अधिकारीले कानूनको कार्यान्वयन नगरेको वा अन्य कुनै काल्पनिक, कृत्रिम, अस्थायी प्रकृतिका समस्यालाई आधार बनाई नयाँ कानून बनाउनु हुँदैन ।

३.२.६ नीतिगत स्पष्टता
जुन विषयको कानून बनाउन खोजिएको हो त्यस विषयमा नीतिगत स्पष्टता छ छैन हेर्नुपर्छ । त्यसरी हेर्दा नीतिगत स्पष्टता नदेखिएमा देहाय बमोजिम गर्नुपर्छः–
३.२.६.१ अस्पष्ट रहेका नीतिगत विषयलाई स्पष्ट गर्न लगाउने,
३.२.६.२ क्षेत्रगत नीतिहरू एक आपसमा बाझिएको अवस्था भए स्पष्ट गर्न लगाउने,
३.२.६.३ कुन नीतिलाई कार्यान्वयन गर्न कानून बनाउनुपर्ने हो र कुन नीति कार्यकारी आदेशबाट कार्यान्वयन गर्न सकिने हो स्पष्ट गर्ने ।ज्ञट

३.२.७ अन्य कानूनसँग तुलना
मसौदामा प्रस्ताव गरिएका विषयवस्तु प्रचलित कानूनमा नै समावेश भएका छन् छैनन् तुलनात्मक अध्ययन गर्नुपर्छ । त्यस्तै, सोही विषयसँग मिल्ने कानून प्रचलनमा छ छैन त्यसतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ । विद्यमान कानूनी व्यवस्था अपूर्ण वा अपर्याप्त देखिएमा वा मूल अवधारणामा नै अन्तर देखिएमा भने नयाँ कानून निर्माणकालागि सिफारिस गर्नुपर्छ । सम्बद्ध विषयमा अन्य मुलुकको कानूनको पनि तुलनात्मक अध्ययन गरी कुन उद्देश्यले त्यस्ता कानून बनेका रहेका छन् सोतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

३.२.८ सम्भव र असम्भव दायित्व
राज्य, सरकार वा नागरिक जोसुकैबाट पनि कार्यान्वयन गर्न सम्भव नहुने दायित्वलाई कानूनमा राख्नु हुँदैन । ऐनको कार्यान्वयनकालागि राज्यले स्रोत र साधन उपलब्ध गराउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने तर्फ ध्यान दिनुपर्छ । लागू नै हुन नसक्ने गरी कानून बनाउनु हुँदैन । कानून बनिसकेपछि लागू नै हुन नसकेको तथा लागू हुनुअघि नै संशोधन गर्नु परेका उदाहरणहरू पनि छन् ।

३.२.९ सन्तुलित अवधारणा
कानून तर्जुमा गर्दा कुनै लिङ्ग, वर्ण, क्षेत्र, जात, जातिप्रति भेदभाव र अन्याय नहुने गरी गर्नुपर्छ ।

३.२.१० विगत, वर्तमान र भविष्य
कानून तर्जुमाको सन्दर्भमा तर्जुमाकारले सम्बद्ध विषयका बारेमा विगतका अनुभव, वर्तमानका चुनौती र भविष्यको सम्भावित स्थितिलाई आकलन गर्दै त्यसले देशको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक तथा साँस्कृतिक क्षेत्रमा पार्ने प्रभावका बारेमा दूरदृष्टिका साथ कानून तर्जुमा गर्नुपर्छ ।

३.२.११ जनताको हितलाई केन्द्र विन्दु बनाउने
सरकारले कानून तर्जुमाको क्रममा सदैव नागरिक र जनतालाई केन्द्र विन्दु बनाई उनीहरूको हित र कल्याणप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ । विधेयकले जनतालाई केन्द्र विन्दु बनाएको छ छैन भन्ने कुरा अध्ययन गरी विधायकलाई जनताको पक्षमा बनाउन सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।

३.२.१२ अधिकारक्षेत्रको दोहरोपन हुन नहुने
कुन विषय कुन मन्त्रालयले हेर्ने भन्ने कुरा सरकारको कार्यविभाजन सम्बन्धी कानूनले निर्धारण गरेको हुन्छ । कहिले कांही कानून निर्माणको विषय एकभन्दाज्ञठ बढी मन्त्रालयको कार्यक्षत्रसँग सम्बद्ध हुन सक्छ । त्यसो भएमा सम्बद्ध मन्त्रालयको कार्यक्षेत्र र अधिकारमा हस्तक्षेप नहुने गरी प्रक्रिया अघि बढाउने गरी सुझाव दिन सकिन्छ ।

३.२.१३ समन्वय तथा सहमति
कानूनको कार्यान्वयनमा एकभन्दा बढी निकाय वा अधिकारीको संलग्नतामा हुने विषयको हकमा समन्वय प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु पर्छ । दुई वा दुईभन्दा बढी निकायको अधिकारक्षेत्रको विषय जोडिएको भए सम्बद्ध निकायहरू बीच सहमति र समन्वय गर्नेतर्फ ध्यानाकर्षण गर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि अदालत र न्याय प्रशासनको विषयमा कानून मन्त्रालय मार्फत सर्वोच्च अदालतसँग र द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय सन्धि सम्झौता वा अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिका विषयमा परराष्ट्र तथा कानून मन्त्रालय र विषयसँग सम्बद्ध मन्त्रालयसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।

३.२.१४ न्यायिक अधिकारको प्रयोग
कानून तर्जुमा गर्दा मूलतः न्यायिक अधिकार अदालतलाई प्रदान गर्ने गरी गर्नुपर्छ । अर्धन्यायिक निकायको प्रभाव क्षेत्र बढाउने गरी सकेसम्म कानून तर्जुमा गर्नु हुँदैन । अर्धन्यायिक निकायको निर्णय उपर पुनरावेदन सुन्ने अधिकार अदालतलाई प्रदान गर्ने गरी कानून तर्जुमा गर्नुपर्छ ।

३.२.१५ भौगोलिक अधिकार क्षेत्रको स्पष्टता
विधेयकले सार्वजनिक निकायको स्थापना र सार्वजनिक अधिकारीलाई कुनै किसिमको अधिकार प्रदान गरेको भए त्यस्तो अधिकार भौगोलिक क्षेत्रका निकायका अधिकारी समेतले त्यस्तो अधिकार प्रयोग गर्न पाउने गरी अधिकारलाई बिकेन्द्रित गर्ने प्रावधान विधेयकमा समावेश गर्नु आवश्यक छ ।

३.२.१६ निहित स्वार्थको परित्याग
कुनै खास वर्ग वा समूहको हित र कल्याणको उद्देश्यले जारी हुन लागेको अवस्थामा बाहेक प्रस्तावित विधेयक मसौदाको प्रावधानले कुनै खास व्यक्ति, पदाधिकारी, वर्ग वा समूहको निहित स्वार्थ कायम गर्न खोजेको छ छैन मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । कानूनले पु¥याउन खोजेको लाभ कसप्रति लक्षित हो स्पष्ट हुनुपर्छ । नीतिमै निहित स्वार्थ रहेको देखिएमा प्रश्न खडा गर्नुपर्छ ।

३.२.१७ समावेशी सिद्धान्त
समावेशी सिद्धान्त आकर्षित हुने विषयमा कानून तर्जुमा गर्दा समावेशी सिद्धान्त अनुरूप हुनेगरी गर्नुपर्छ ।ज्ञड

३.२.१८ परिपक्वता
कानूनको तर्जुमा गर्दा नीतिगत र सारवान विषयवस्तुमा उठाइएका जिज्ञासामा तर्कपूर्ण र सन्तोषजनक जवाफ प्राप्त हुन नआएमा त्यस्तो मसौदालाई थप छलफल गरी परिपक्व बनाउनु पर्छ ।

३.२.१९ ऐन र नियममा राख्ने विषयमा स्पष्टता
कानून तर्जुमा गर्दा कुन कुन विषय ऐनमा राख्नुपर्नेे हो र कुन कुन विषय नियममा राख्नुपर्ने हो सो विषयमा स्पष्ट हुनु पर्छ ।

३.३ कानून तर्जुमाकारको सहयोगी सामग्री कानून तर्जुमाकारसँग देहायका आधारभूत औजार र सामग्री हुनुपर्छः

३.३.१ मुलुकको संविधान
३.३.२ मुलुकको संवैधानिक र कानूनी इतिहास तथा विभिन्न संवैधानिक एवं कानूनी पद्धति सम्बन्धी पुस्तक,
३.३.३ सम्बद्ध विषयमा राज्यले अवलम्बन गरेका तथा सरकारबाट स्वीकृत नीतिहरू,
३.३.४ तर्जुमा गर्न लागेको विषयसँग सम्बद्ध विभिन्न लेख तथा पुस्तक,
३.३.५ सम्बद्ध तथा खासगरी नेपाल पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि तथा महासन्धि,
३.३.६ विदेशी मुलुकका प्रचलित कानूनी व्यवस्था र नमुना कानून (जस्तैः संयुक्त राष्ट्रसंघको नमुना कानून)
३.३.७ सर्वोच्च अदालत, अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय तथा अन्य विदेशी अदालतबाट सम्बन्धित विषयमा भएका फैसला,
३.३.८ सम्बद्ध कानूनको अवधारणा, उत्पत्ति, विकास, यसको प्रयोग र विद्यमान अवस्थाको बारेमा जानकारी दिने वेभसाइट,
३.३.९ नेपाल राजपत्र,
३.३.१० कानून र न्यायसँग सम्बन्धित पुस्तक,
३.३.११ कानून तर्जुमा दिग्दर्शन,
३.३.१२ कानूनी तथा अन्य शब्दकोष,
३.३.१३ नजिर संग्रह,
३.३.१४ व्याकरण सम्बन्धी पुस्तक,
३.३.१५ कानून तर्जुमा गर्न आवश्यक पर्ने अन्य सामग्री (सिसाकलम, कम्प्युटर आदि) ।

३.४ भाषा कानून तर्जुमा गर्दा प्रयोग गरिने भाषाको विषयमा भाग — २ मा विस्तृत चर्चा गरिएको छ । तापनि केही आधारभूत विषयहरू निम्नानुसार छन्ः –

३.४.१ सरल, स्पष्ट, बुझ्न सकिने र बहुअर्थ नलाग्ने भाषाको प्रयोग गरी कानूनको तर्जुमा गर्नुपर्छ । जटिल शब्द, पदावली र लामा वाक्यलाई अधिकतम हदसम्म निरूत्साहित गर्नुपर्छ । मानक भाषाको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
३.४.२ एकै अवधारणाको दुई वा सोभन्दा बढी प्रावधान उल्लेख गर्दा समान शब्द र भाषाको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
३.४.३ सार्वजनिक निकायको काम, कर्तव्य र अधिकारको उल्लेख गर्दा कर्तृ वाच्यको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

परिच्छेद–४ विधेयक प्रस्तावको तयारी, स्वीकृति र विधेयक मसौदा तर्जुमा

४.१ विधेयक प्रस्ताव (अवधारणा तथा नीतिपत्र)
४.१.१ विधेयक प्रस्तावको तयारी
विधेयक प्रस्तावको तयारी कानून निर्माणको प्रारम्भिक चरण हो । प्रस्तावित कानूनको आवश्यकता, औचित्य र त्यसका मूलभूत नीति तथा अवधारणालाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्दै तयार गरिने नीतिपत्र नै विधेयक प्रस्ताव हो । विधेयक प्रस्ताव कानून निर्माणको खाका हो । कानून तर्जुमाको क्रममा विधेयक प्रस्तावमा उल्लिखित बुँदालाई नै मूल आधार बनाउनु पर्छ । यसले कानून तर्जुमा कार्यलाई सहज र सुगम बनाउँछ ।

४.१.२ विद्यमान प्रचलन
प्रचलित कानूनमा भै रहेको व्यवस्थाभन्दा छुट्टै कानूनको मसौदा तर्जुमाको कारवाइ शुरू गर्न नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्बाट सैद्धान्तिक स्वीकृति प्राप्त गर्नुपर्छ । व्यवहारमा भने विधेयकको प्रारम्भिक मसौदा सहितको प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद्मा पठाई सैद्धान्तिक स्वीकृति प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाईनै विधेयक प्रस्ताव स्वीकृति भएको मान्ने प्रचलन छ ।

४.१.३ विधेयक प्रस्ताव पठाउने
सैद्धान्तिक स्वीकृति वा विधेयक प्रस्ताव स्वीकृत गर्ने निर्णयकालागि कानून मन्त्रालयको राय परामर्श माग गर्दा तथा मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्दा बनाउन लागिएको कानूनको आवश्यकता र औचित्य तथा सो कानूनका मूलभूत नीतिगत विषयमा बुँदागत अवधारणा तथा नीतिपत्र तयार गरी पठाउने अभ्यासको शुरूआत गर्नुपर्छ ।

४.२ विधेयक प्रस्ताव तयार गर्ने निकाय
नेपाल सरकारको कार्य विभाजन नियमावली अनुसार जुन विषय जुन मन्त्रालयको कार्यक्षेत्रभित्र पर्छ सो विषयको कानून निर्माणको लागि विधेयक प्रस्ताव तयार गर्ने जिम्मेवारी सोही मन्त्रालयको हुन्छ । विधेयक प्रस्ताव तयार गर्दा मुख्यत निम्न विषयमा ध्यान दिई तयारी गर्नुपर्छः

४.२.१ लक्ष्य र उद्देश्य
कुन पृष्ठभूमिमा के कुन कारण र आधारमा कानूनको निर्माण गर्नुपर्ने हो त्यसको औचित्य पुष्टि गर्न प्रस्तावित विधेयकको लक्ष्य र उद्देश्य स्पष्ट गर्नुपर्छ । त्यसकोद्दज्ञ पुष्ट्याइँको लागि अनुसन्धानमूलक तथ्य एवं तथ्याङ्कको विश्लेषणात्मक विवरण तयार गर्नुपर्छ ।

४.२.२ नीतिगत अवधारणा

४.२.२.१ के कस्तो समस्या सिर्जना भएको हो? समस्याको मूल कारण र जड के हो स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्ने,
४.२.२.२ पहिचान भएका वास्ताविक समस्या समाधानकालागि अख्तियार गरिएका विद्यमान नीति र तिनको कार्यान्वयनको अवस्थाको
विवरण उल्लेख गर्ने,
४.२.२.३ समस्यासँग सम्बद्ध विषयमा कुनै नीति नै नभएको हो वा नीति भएर पनि त्यस्तो नीतिले समस्याको समाधान गर्न नसकेको के हो ? स्पष्ट गर्ने,
४.२.२.४ नयाँ नीति निर्माण गर्नुपर्ने वा विद्यमान नीतिमा पुनरावलोकन गर्नु पर्ने भए समस्यासँग सम्बद्धता देखिने गरी प्रस्तावित नीति तयार गर्ने,
४.२.२.५ समस्यासँग सम्बद्ध विषयमा विद्यमान कुनै कानूनी व्यवस्था नभएको वा अपर्याप्त भएको भए त्यसले संबोधन गर्न नसकेका विषय समावेश गर्ने,
४.२.२.६ सम्बद्ध विषयसँग सम्बन्धित अन्य मुलुकका प्रचलन र अनुभव सम्बन्धी विवरण उल्लेख गर्ने,
४.२.२.७ सम्बद्ध विषयसँग सम्बन्धित नेपाल पक्ष भएका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, महासन्धिले सिर्जना गरेका दायित्व उल्लेख गर्ने,
४.२.२.८ प्रस्तावित कानूनले नियमन गर्न खोजेको विषयको क्रमवद्ध सूची र त्यसको कार्यान्वयन प्रक्रियाबारे उल्लेख गर्ने,
४.२.२.९ प्रस्तावित कानूनले कसूर घोषित गर्न खोजेको विषय उल्लेख गर्ने,
४.२.२.१० कसूर गरे वापत हुन सक्ने दण्ड सजायको व्यवस्था समावेश गर्ने,
४.२.२.११ कसूरको अनुसन्धान तहकिकात र अभियोजन सम्बन्धी व्यवस्था उल्लेख गर्ने,
४.२.२.१२ मुद्दा सुनुवाई गर्ने अधिकार सामान्य अदालत वा न्यायायिकरण वा अर्धन्यायिक निकाय वा अधिकारीलाई कसलाई दिने उल्लेख
गर्ने । सामान्य अदालतबाहेक अन्य निकायलाई सुनुवाईको अधिकार दिने व्यवस्था गर्नेभए त्यसको आधार र कारण खुलाउने ।

४.२.३ स्रोत र साधनको प्रतिबद्धता
प्रस्तावित विधेयक कार्यान्वयनका लागि आवश्यक पर्ने भौतिक स्रोत, साधन एवं जनशक्तिको उपलब्धता सम्बन्धमा विधेयक प्रस्तावमा उल्लेख गर्नुपर्छ । व्यवस्थापिकामा विधेयक प्रस्तुत गर्दा विधेयकको कार्यान्वयनको पर्न आउने आर्थिक व्ययभारलाई आर्थिक टिप्पणीको रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ । यस व्यवस्थालाई औपचारिकतामा मात्र सीमित नराखी पटके र सालबसाली रूपमा हुनसक्ने खर्चको विवरण यथार्थ र वैज्ञानिक रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ । कर, राजस्व, शुल्क वा सरकारी दैदस्तुर लगाउने वा भइरहेको दर घट बढ गर्ने, मिन्हा माफी वा छुट दिने वा राजस्वको स्रोतको बाँडफाँड गर्ने जस्ता प्रावधान रहेको विधेयक र विधेयकले सिर्जना गर्न खोजेको दायित्व वहन गर्ने
क्रममा वा विधेयक कार्यान्वयनको क्रममा सरकारलाई पर्न आउने थप आर्थिक व्ययभारको बारेमा अर्थ मन्त्रालयको आवश्यकता अनुसार परामर्श वा पूर्व स्वीकृति लिनुपर्छ ।

४.२.४ अपेक्षित लाभ
प्रस्तावित विधेयकले मुलुकको आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक वा साँस्कृतिक क्षेत्रमा के कस्तो लाभ पु¥याउने अपेक्षा गरेको छ त्यसको बुँदागत विवरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

४.२.५ कार्यान्वयन पक्ष
कानून कार्यान्वयनका आधारभूत विषयमा कानून निर्माण पूर्व नै नीतिगत स्पष्टता हुनुपर्छ । स्पष्ट हुन नसकेका विषयलाई विधेयक प्रस्तावमा समावेश गरिएमा त्यसबाट बन्ने कानूनको कार्यान्वयन हुन कठिन हुन्छ ।

४.३ विधेयक प्रस्तावको स्वीकृति प्रक्रियाः

४.३.१ राय परामर्शको लागि कानून मन्त्रालयमा पठाउने सम्बद्ध मन्त्रालयले विधेयक प्रस्ताव तयार गरेपछि वा अन्य निकायबाट प्राप्त गरेको मसौदा परिमार्जन गरेपछि राय परामर्शको लागि कानून मन्त्रालय पठाउनु पर्छ । त्यस्तो विधेयक प्रस्ताव पठाउँदा कम्तीमा देहाय बमोजिमको कागजात संलग्न गर्नुपर्छः–

४.३.१.१ सम्बद्ध मन्त्रालयको सक्कल निर्णय फायल,
४.३.१.२ विधेयक प्रस्ताव अवधारणा तथा नीतिपत्र,
४.३.१.३ राज्य वा सरकारबाट त्यस विषयमा स्वीकृत नीति,
४.३.१.४ व्यवस्थापिकाबाट सङ्कल्प प्रस्ताव पारित भएको भए त्यसको विवरण,
४.३.१.५ सर्वोच्च अदालतको फैसला वा आदेशको आधारमा कानून निर्माण गर्न खोजिएको भए त्यसको पूर्ण पाठ,
४.३.१.६ द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय सन्धिको दायित्व निर्वाह गर्न कानून निर्माण गर्न खोजिएको भए त्यस्तो सन्धिको पूर्ण पाठ तथा त्यसमा नेपाल
सरकारको तर्फबाट व्यक्त गरिएको प्रतिवद्धता सम्बन्धी विवरण,
४.३.१.७ अध्ययन, अनुसन्धानको आधारमा कानून निर्माणको सिफारिस गरेको भए त्यस्तो अध्ययन अनुसन्धानको पूर्ण प्रतिवेदन,
४.३.१.८ सम्बद्ध विषयको विद्यमान कानूनी व्यवस्थाको संक्षिप्त विवरण वा कानून नै नभएमा सोही व्यहोरा,
४.३.१.९ प्रस्तावित कानूनका बारेमा व्यावसायिक व्यक्ति, विशेषज्ञ, संघ सस्था वा सरोकारवालासँग राय परामर्श लिएको वा कुनै किसिमको
छलफल, समन्वय वा सहमति भएको भए तत्सम्बन्धी विवरण,
४.३.१.१० प्रारम्भिक मसौदा तयार भएको भए सो समेत,
४.३.१.११ कुनै कार्यक्षेत्रगत शर्त भए तत्सम्बन्धी कुराहरू ।
४.३.२ विधेयक प्रस्तावमा कानून मन्त्रालयले राय परामर्श दिने कानून मन्त्रालयले सम्बद्ध मन्त्रालयले तयार गरेको विधेयकको प्रस्तावमा अध्ययन गरी आफ्नो मन्तव्य सहितको राय सम्बद्ध मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ ।द्दद्ध

४.३.३ सम्बद्ध मन्त्रालयले मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्ने
कानून मन्त्रालयबाट प्राप्त परामर्शको आधारमा सम्बद्ध मन्त्रालयले थप कुनै काम कारवाई गर्नु पर्ने भए सम्पन्न गरी सो विधेयक प्रस्ताव स्वीकृतिको लागि मन्त्रिपरिषद् समक्ष पेश गर्नुपर्छ ।

४.३.४ विधेयक प्रस्तावमा स्वीकृति
सम्बद्ध मन्त्रालयबाट प्राप्त विधेयक प्रस्तावको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक साँस्कृतिक र कानूनी लगायत सबै पक्षबाट विचार विमर्श गरी मन्त्रिपरिषदले धेयकको मसौदा तयार गर्ने भनी स्वीकृति दिने सम्बन्धमा उपयुक्त निर्णय गर्छ । यसलाई व्यवहारमा मन्त्रिपरिषद्ले सिद्धान्त स्वीकृत गरेको मानिन्छ ।

४.४ विधेयक मसौदा तर्जुमा गर्न कानून मन्त्रालयमा पठाउने
मन्त्रिपरिषद्बाट विधेयक प्रस्तावमा सिद्धान्त स्वीकृत भएपछि सम्बद्ध मन्त्रालयले विधेयकको अन्तिम मसौदा तयार गर्न विधेयक प्रस्ताव सहितको फायल पुनः कानून मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ ।

४.५ गैर सरकारी विधेयक

४.५.१ सामान्यतः सुरक्षा र अर्थ सम्बन्धी विधेयक सरकारी विधेयकको रूपमा व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गरिन्छ । सो बाहेक अन्य विषयका विधेयक कुनै पनि विधायकबाट व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत हुन सक्छ । त्यस्तो विधेयकलाई गैर सरकारी विधेयक भन्ने गरिन्छ । सरकारी विधेयक जस्तो गैर सरकारी विधेयकको तयारी सम्बन्धी कार्यविधि निश्चित छैन ।

४.५.२ गैर सरकारी विधेयक व्यवस्थापिकाको सचिवालयमा दर्ता भएपछि सचिवालयले त्यस्तो मसौदाको प्रति उपलब्ध गराई सरकारी अवधारणा लिने प्रचलन छ ।

परिच्छेद-६ विधेयकको संरचना

६.१ पृष्ठभूमि
विधेयकको मूल भागमा विधेयकका मुख्यमुख्य प्रावधानहरू रहन्छन् । मूल भागमा रहने प्रावधान विधेयकको प्रकृति र विषयवस्तुमा निर्भर रहन्छ । विधेयक तर्जुमाको पृष्ठभूमिमा पहिचान भएका वास्ताविक समस्या समाधानकालागि अख्तियार गरिने नीतिलाई प्राथमिकताका आधारमा विधेयकको मूल भागमा उल्लेख गरिन्छ । यसकोलागि विधेयक प्रस्तावमा उल्लिखित नीतिगत विषयलाई प्राथमिकताको आधारमा बुँदागत रूपमा टिपोट गरी त्यसको विषयसूची तयार गर्नुपर्छ । विधेयकको मुख्यमुख्य प्रावधानलाई ऐनको स्वरूप र संरचनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । संविधानमा भागको आधारमा र ऐनमा विषयगत प्रस्तुतिको आधारमा आवश्यकता अनुसार भाग र परिच्छेदमा विभाजन गरी यसको स्वरूप र संरचनाको निर्माण गर्ने अभ्यास रहेको पाईन्छ । ऐनमा पनि भाग र परिच्छेद दुवैको आधारमा विषयगत विभाजन गरेको
उदाहरण पाउन सकिन्छ । मुलुकी ऐन भागको आधारमा र सो भाग अन्तरगत पर्ने विषयलाई पुनः महलको आधारमा विभाजन गरी प्रस्तुत गरिएको छ । यस्तै गरी स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ मा पनि मूल विषयवस्तुलाई भाग र त्यस भाग भित्रका सहायक विषयवस्तुलाई परिच्छेदमा विभाजन गरी प्रस्तुत गरिएको पाईन्छ । यस्तै एक दुईवटा उदाहरणलाई छाड्ने हो भने अधिकांश ऐनमा विषयगत आधारमा परिच्छेदमा विभाजन गरी प्रस्तुत गर्ने अभ्यासले व्यापकता पाएको देखिन्छ ।

उदाहरण १.
मुलुकी ऐनलाई ५ भाग र ती भाग अन्तरगत विभिन्न महलमा विभाजन गरिएको छ ।

भाग एकः प्रारम्भिक कथनको भागमा ऐनको नाम, प्रारम्भ, विस्तार र परिभाषा सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ ।

भाग दुई अदालती वन्दोवस्त र दण्ड सजायको महलहरूमा देवानी र फौजदारी मुद्दाको
अदालती कार्यविधि र फैसला कार्यान्वयन सम्बन्धी व्यवस्था गरिएका छन् ।

भाग तीन यस भागमा मूलतः देवानी सम्बन्धी विभिन्न विषयलाई विभिन्न महलहरूमा समावेश गरिएको छ ।

भाग चार फौजदारी दायित्व, कसूर र सजाय सम्बन्धी प्रावधानलाई यस भागका विभिन्न
महलहरूमा समावेश गरिएको छ ।

भाग पाँच खारेजीको भागमा साविकमा कायम रहेको मुलुकी ऐनलाई खारेज गर्दै तत्काल
कायम रहेका सवालहरूमा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि मुलुकी ऐन बमोजिम नै हुने व्यवस्था गरिएको छ ।

उदाहरण २
स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ मा मूल शीर्षकलाई भाग र मूल शीर्षक अन्तरगतका उप शीर्षकलाई परिच्छेदमा राखिएको छ ।
भाग १ प्रारम्भिक (सबैको हकमा लागू हुने सामान्य व्यवस्था)
भाग २ गाउँ विकास सम्बन्धी व्यवस्था
भाग ३ नगरपालिका सम्बन्धी व्यवस्था
भाग ४ जिल्ला विकास समिति सम्बन्धी व्यवस्था
भाग ५ स्थानीय निकाय सम्बन्धी सामान्य व्यवस्था
(सबैको हकमा लागू हुने सामान्य व्यवस्था)

६.१.१ भाग वा परिच्छेदको शीर्षक
धेरै विषयवस्तु समावेश भएका ऐनलाई भाग वा परिच्छेदमा विभाजन गरिन्छ । त्यस्ता ऐनमा भएका विभिन्न प्रावधानलाई विषयवस्तुको आधारमा आपूmले खोजेको विषयसँग सम्बद्ध प्रावधानलाई क्रमशः एकै ठाउँमा राखी सरल र स्पष्ट बनाउने अभिप्रायले परिच्छेदको विभाजन गरिन्छ । विषयगत आधारमा भाग र परिच्छेदको विभाजन गर्दा उक्त भाग र परिच्छेदमा उल्लेख गरिएको मूल विषयवस्तुको मर्मलाई समेटी थोरै शब्दको प्रयोग गरी त्यस्ता भाग र परिच्छेदको शीर्षकको नामकरण गर्नुपर्छ ।
                                                                             

                                                                                          उदाहरण
                                                                                          परिच्छेद–१
                                                                    (अक्षर बोल्ड गर्ने, पृष्ठको मध्य भागमा)
                                                                                         प्रारम्भिक
                                                         (अक्षर बोल्ड र अण्डरलाइन गर्ने, पृष्ठको मध्य भागमाडट
                                                                                       परिच्छेद–२
                                                                          अनुमतिपत्र सम्बन्धी व्यवस्था
६.१.२ दफा
६.१.२.१ दफागत प्रस्तुति र दफा क्रमः
विधेयकको विभिन्न भाग वा परिच्छेद्मा रहने विषयवस्तुलाई सहज र सरल बनाउन विभिन्न दफा शीर्षक कायम गरी सो शीर्षकसँग सुहाउँदो विषयलाई दफागत रूपमा राखिन्छ । दफाको क्रम नम्बरको आधारमा १, २, ३ र ४ को क्रममा उल्लेख गर्नुपर्छ ।
६.१.२.२ दफा शीर्षक
प्रत्येक दफालाई अलग अलग शीर्षक दिनुपर्छ । दफाको बिषय वस्तुको भावनालाई संक्षिप्त रूपमा समेटनु दफा शीर्षकको उद्देश्य हो । दफा शीर्षक सकेसम्म छोटो हुनुपर्छ । दफामा उल्लिखित प्रावधानको सारांश व्यक्त गर्ने दृष्टिले क्रियापद समेत प्रयोग गरी पूरा वाक्य बनाउनु आवश्यक छैन । दफा शीर्षक बोल्ड अक्षरमा राखी निम्न रेखाङ्कन (अण्डरलाइन) गरी राख्नुपर्छ ।
उदाहरण
नेपाल कानून आयोग ऐन, २०६३ को दफा ३ मा देहाय बमोजिमको दफा शीर्षक राखिएको छ ।

३. नेपाल कानून आयोगको स्थापनाः

६.१.२.३ दफा शीर्षकमा सीमित रहने
दफा शीर्षक दफाको बिषय बस्तु र सीमा अनुकूल हुनु पर्दछ । दफा शीर्षक र दफाको मूल भावनामा अन्तर आउन दिनु हुँदैन ।
दफा शीर्षकले एउटा विषयलाई सङ्केत दिन खोजेको छ भने दफामा त्यो भन्दा बाहेकको विषयमा उल्लेख गर्नु हुँदैन ।
६.१.२.४ दफा उद्धरण
दफा क्रम उल्लेख गर्दै जाँदा अघि प्रयोग भएको कुनै दफाको व्यहोरालाई उद्धरण गर्नु प¥यो भने सम्बद्ध दफा उल्लेख गर्न
सकिन्छ ।

उदाहरण
नेपाल कानून आयोग ऐन, २०६३ को दफा ६ मा अध्यक्ष, उपाध्यक्ष तथा सदस्यको योग्यता उल्लेख गरिएको छ भने दफा ८ मा पद रिक्त हुने अवस्था भन्ने दफा शीर्षक राखी सो दफाको खण्ड (घ) मा “दफा ६ बमोजिमको योग्यता नरहेमा” भन्ने  व्यवस्था गरिएको छ ।

६.१.३ मार्जिनल नोट
६.१.३.१ कमन ल प्रणालीबाट प्रभावित बाहेकका मुलुकहरूमा दफा शीर्षकको सट्टा “मार्जिनल नोट” वा “साइडनोट” प्रयोग गर्ने प्रचलन रहेको छ । तत्काल प्रचलित निजामती सेवा ऐन, २०१३ मा मार्जिनल नोटको प्रयोग भएको देखिन्छ । यसरी मार्जिनल नोटको प्रयोग भएकोमा छुट्टै दफा शीर्षक राखिरहनु पर्दैन । हाल यो अभ्यास नेपालमा चलनमा रहेको छैन ।

६.१.४ उपदफा
६.१.४.१ कुनै दफा शीर्षकमा उल्लेख गर्न खोजिएका सबै विषयवस्तुलाई एकै ठाउँमा उल्लेख गर्दा स्पष्ट र संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गर्न
सकिदैन । तसर्थ एउटै दफामा प्रस्तुत गर्नुपर्ने विषयवस्तुलाई सहज, स्पष्ट र संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गर्नका लागि उपदफाहरू राखिन्छ । यसरी उपदफा तर्जुमा गर्दा एउटा उपदफामा एउटामात्र विषयवस्तु राख्नुपर्छ ।

६.१.४.२ उपदफाको क्रम
उपदफा विभाजन गर्दा उपदफाको क्रम नम्बरलाई कोष्ठभित्र
राखी (१), (२), (३), (४) गरी उल्लेख गर्नुपर्छ ।

६.१.५ खण्ड
६.१.५.१ कुनै दफा वा उपदफामा उल्लिखित प्रावधानलाई अझबढी सरल र स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने अवस्था भएमा त्यस्ता प्रावधानलाई
विभाजन गरी खण्डहरूमा वर्णानुक्रममा राख्न सकिन्छ । त्यस्ता खण्डको वर्णानुक्रमलाई (क), (ख), (ग), (घ) … आदिलाई कोष्ठभित्र राखी मूल व्यवस्था प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

६.१.६ उपखण्ड
६.१.६.१ कुनै खण्डमा उल्लिखित प्रावधानलाई पनि अझबढी सरल र स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्नु परेमा त्यस्ता प्रावधानलाई पनि पुनः विभाजन
गरी उपखण्डको क्रमलाई नम्बरको आधारमा कोष्ठभित्र राखी (१), (२), (३), (४) … गरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।

६.१.७ स्पष्टीकरण

६.१.७.१ विधेयकमा स्पष्टीकरणको प्रयोगद्वारा कुनै शब्दको परिभाषा दिनका लागि गरिन्छ । विधेयकको एक ठाउँमा मात्र प्रयोग भएको शब्दलाई परिभाषा खण्डमा परिभाषा नगरी विधेयकको जुन परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डमा त्यस्तो शब्दको प्रयोग भएको छ सोही परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डको अन्त्यमा स्पष्टीकरणको नामबाट त्यस्तो शब्दको परिभाषा गरिन्छ ।

उदाहरण
सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६३ को दफा ६१ को खण्ड (च) मा स्पष्टीकरणको देहाय बमोजिमको व्यवस्था छः
“स्पष्टीकरणः यस खण्डको प्रयोजनका लागि नजिकका नातेदार भन्नाले एकासगोलको पति, पत्नी, बाबु, आमा, छोरा, छोरी, सासु, ससुरा, दाजु,भाइ, दिदी, बहिनी, ज्वाईं, साला, साली वा भिनाजु सम्झनु पर्छ ।”

६.१.७.२ एकै शब्दलाई भिन्न भिन्न अर्थमा प्रयोग गर्नु परेमा

विधेयकको कुनै परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डमा प्रयोग भएको कुनै शब्दको परिभाषा सोही विधेयकको अर्कै परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डमा फरक रूपमा प्रस्तुत गर्नु पर्ने स्थिति आएमा स्पष्टीकरण दिनुपर्छ । जुन परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डमा फरक रूपमा प्रस्तुत गर्नु पर्ने हो सोही परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्ड पश्चात निम्न बमोजिम राख्नुपर्छः “स्पष्टीकरणः यस परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्डको प्रयोजनकोलागि ………. भन्नाले ………. सम्झनु पर्छ ।”
उदाहरण
प्रमाण ऐन, २०३१ को दफा ३ मा दिइएको स्पष्टीकरण त्यस दफामा प्रयुुक्त “सम्बद्ध कुरा” लाई स्पष्ट गर्न गरिएको परिभाषा
हो । यस्तै गाली र बेइज्जती ऐन, २०१६ को दफा ३ मा दिइएको स्पष्टीकरण सो दफालाई व्याख्या गर्न प्रयोग भएको स्पष्टीकरण हो ।
६.१.७.३ स्पष्टीकरणको प्रयोग सारवान प्रावधानमा थपिएको व्यवस्था होइन । तर सारवान प्रावधानलाई स्पष्ट पार्न, वोधगम्य बनाउन, अर्थ विस्तार वा अर्थ सङ्कुचन गर्न गरिएको व्यवस्था मात्र हो ।

६.१.८ अपवादको व्यवस्था र यसको प्रयोग विधि
६.१.८.१ कानूनको सामान्य प्रावधान सबै अवस्थामा सबैकालागि समान रूपमा लागू नहुन सक्छ । निश्चित अवस्था, समय र परिस्थितिमा
निश्चित वर्ग वा समुदायका व्यक्तिलाई कानूनको सामान्य प्रयोगमा पूर्ण वा आंशिक रूपमा लागू नहुने, छुट दिने जस्ता अपवादको व्यवस्था उल्लेख गर्नु पर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसैले अपवादको व्यवस्था अपवादको रूपमा मात्र प्रयोग गर्नु पर्छ । यिनै
अभिप्रायले विधेयक तर्जुमाको क्रममा विशेष व्यवस्थाहरूका सम्बन्धमा छुट र अपवादको प्रावधान राखिएको हुन्छ ।

६.१.८.२ सीमित प्रयोग
प्रतिबन्धात्मक व्यवस्थालाई सँधै सीमित रूपमा प्रयोग गर्नु पर्छ । यस्तो व्यवस्था कहिले पनि पूर्ण र खुला हुन सक्दैन । यसको
प्रयोग सँधैनै निश्चित अवस्था र शर्तको सीमाभित्र रहेर मात्र गर्नुपर्छ ।

६.१.८.३ अपवादात्मक व्यवस्थाको प्रयोग विधि
जुन परिच्छेद, दफा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डमा उल्लिखित व्यवस्थाको सन्दर्भमा प्रतिबन्धात्मक व्यवस्था उल्लेख गर्नु पर्ने हो
त्यस्तो प्रावधानको लगत्तै उल्लेख गर्नुपर्छ ।

६.१.८.४ ऐनको सम्पूर्ण प्रावधानको अपवाद
ऐनको सम्पूर्ण प्रावधानको हकमा अपवादात्मक व्यवस्थाको उल्लेख गर्नुपर्ने भएमा विविध परिच्छेदमा छुट्टै दफा राखी यस ऐनमा
अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि … भनी निश्चित सीमा र शर्त उल्लेख गरी ऐनका प्रावधान लागू नहुने गरी छुट, अपवाद वा उन्मुक्तिको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

उदाहरण
३४. नेपाल सरकारले विद्युत उत्पादन तथा विकास गर्न सक्नेः नेपाल सरकार आफैले विद्युतको उत्पादन वा विकास गर्न यस ऐनको कुनै कुराले वाधा पुयाएको मानिनेछैन ।
३५. नेपाल सरकारले करार गरी विद्युत उत्पादन, प्रसारण तथा वितरण गर्न सक्नेः यस ऐनमा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि नेपाल सरकारले कुनै व्यक्ति वा संस्थासित करार गरी सोही करारमा उल्लिखित शर्तहरूको आधारमा विद्युत उत्पादन, प्रसारण वा वितरण गर्न
गराउन सक्नेछ । (विद्युत ऐन, २०४९ को दफा ३४ र ३५)

६.१.८.५ कुनै परिच्छेदको प्रावधानको अपवाद
ऐनको कुनै खास परिच्छेदको प्रावधानको हकमा मात्र अपवादात्मक व्यवस्थाको उल्लेख गर्नु पर्ने भएमा सोही परिच्छेदको अन्त्यमा छुट्टै
दफा राखी यस परिच्छेद्मा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि … भनी निश्चित सीमा र शर्त उल्लेख गरी परिच्छेद्का प्रावधान लागू नहुने गरी छुट, अपवाद वा उन्मुक्तिको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

६.१.८.६ दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डको अपवाद
कुनै खास दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डका प्रावधानको हकमा मात्र अपवादात्मक व्यवस्थाको उल्लेख गर्नुपर्ने भएमा सोही
दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डको अन्त्यमा ुयस दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डमा जुनसुकै कुरा लेखिएको
भएतापनि … भनी निश्चित सीमा र शर्त उल्लेख गरी उक्त दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डको प्रावधान लागू नहुने गरी छुट, अपवाद वा उन्मुक्तिको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

६.१.८.७ तरतर
ऐनको सम्पूर्ण व्यवस्था, वा कुनै खास परिच्छेद वा दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डका प्रावधानलाई पूर्ण रूपमा छुट
नदिई आंशिक रूपमामात्र छुट दिने भए सम्बन्धित परिच्छेद वा दफा वा उपदफा वा खण्ड वा उपखण्डको प्रावधानको लगत्तै तर … भन्ने शब्द उल्लेख गरी अपवादात्मक व्यवस्था उल्लेख गर्नुपर्छ ।

उदाहरण
तर शोधभर्ना हुने प्रकृतिका खर्च सम्बन्धमा वार्ता गर्न सकिनेछ । (सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६३ को दफा ३७ को उपदफा (२))

६.१.९ उदाहरण
कानूनको तर्जुमाका सन्दर्भमा सामान्यतया उदाहरणले पनि त्यही उद्देश्य पूरा गर्दछ, जुन उद्देश्य स्पष्टीकरणले गर्ने गर्दछ । उदाहरण विधेयकको त्यस्तो व्यवस्था हो जसले कुनै प्रावधानको वास्तविक क्षेत्र र दायरालाई दृष्टान्तको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ । नेपालमा यसको प्रयोग यदाकदा हुने गरेको देखिन्छ ।

उदाहरणको उदाहरण
तत्काल प्रचलित निजामती सेवा नियमावली, २०२१ मा यसको व्यापक प्रयोग भएको देखिन्छ । पछिल्ला समयमा यसको प्रयोग बिरलै हुने गरेको छ ।

६.१.१० अनुसूची
ऐनको मूल पाठमा प्रस्तुत गर्दा अमिल्दो र भद्दा देखिने विषयवस्तुलाई ऐनको अनुसूचीमा समावेश गरिन्छ । संविधानमा पनि अनुसूचीको प्रयोग गर्ने अभ्यास छ । संविधानमा समावेश भएको अनुसूची संविधानकै अभिन्न अङ्ग मानिने हुनाले संविधानको अनुसूची संशोधन गर्न पनि संविधान बनाउने प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ र यो अधिकार व्यवस्थापिकालाई मात्र हुन्छ । ऐनको हकमा व्यवस्थापिकाले नै ऐनको अनुसूची हेरफेर गर्न सक्ने अधिकार नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्लाई दिएको रहेछ भने मन्त्रिपरिषद्ले हेरफेर गर्न सक्दछ । विदेशी लगानी तथा प्राविधिक हस्तान्तरण ऐन, २०४९ को अनुसूची नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद्ले हेरफेर गर्ने गरेको पाइन्छ ।

अनुसूचीको अभ्यासका केही उदाहरण
नेपालमा देहायका विषयवस्तुहरू ऐनको अनुसूचीमा समावेश गर्ने अभ्यास रहेको छः –
क. राज्य संरचनाको विषयवस्तु, पाँच विकास क्षेत्र, चौध अञ्चल र पचहत्तर जिल्लाको विवरण स्थानीय प्रशासन ऐन, २०२८ को अनुसूचीमा समावेश भएको छ ।
ख. ऐनको मूल पाठले विभाजन वा वर्गीकृत गरेको विषयवस्तु जसको विभाजन वा वर्गीकरणको आधारलाई अनुसूचीमा समावेश गर्ने प्रचलन र अभ्यास रहेको छ ।

उदाहरण
औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०४९ का अनुसूचीहरू ।
ग. सार्वजनिक पदाधिकारीले लिने शपथ ग्रहण फाराम र निजहरूको पारिश्रमिक तथा अन्य आर्थिक सुविधा सम्बन्धी नगद अङ्क र अन्य विवरण तथा प्राविधिक विषयलाई अनुसूचीमा समावेश गर्ने अभ्यास रहेको देखिन्छ ।

६.१.११ द्रष्टव्य

६.१.११.१ द्रष्टव्यको प्रयोग
सामान्य रूपमा हेर्दा ऐनमा द्रष्टव्यको प्रयोग स्पष्टीकरण वा उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ । यद्यपि द्रष्टव्यको
प्रयोग स्पष्टीकरण र उदाहरणको अवधारणामा भने केही फरक र मौलिक ढङ्गबाट गर्ने अभ्यास रहेको छ । ऐनको मूल पाठमा
उल्लिखित प्रावधानमा प्रयोग भएको शब्दको व्याख्यालाई सीमित गर्ने अभिप्रायले स्पष्टीकरणको प्रयोग गरिन्छ । त्यस्तै ऐनको मूल
पाठमा उल्लिखित प्रावधानलाई सीमित गर्ने अभिप्रायले नमूनाको रूपमा उदाहरण प्रस्तुत गरिन्छ । तर द्रष्टव्यको प्रयोग ऐनको मूल
पाठमा उल्लिखित प्रावधानलाई थप स्पष्ट गर्न सहयोग पुर्याउनको लागि गरिन्छ ।

६.१.११.२ द्रष्टव्यको अभ्यास
मूल पाठमा उल्लिखित प्रावधान सामान्य व्याख्याको क्रममा ऐनले साचेकोभन्दा बढी अर्थ लाग्न जान नदिन र अर्थको सीमा निर्धारण
गर्न द्रष्टव्यको प्रयोग गरिन्छ । सालवसाली रूपमा जारी हुने अर्थ विधेयकमा द्रष्टव्यको प्रयोग भएको पाइन्छ । खास गरी
अन्तःशुल्क, भन्सार जस्ता विभिन्न प्रकारका कर तथा राजस्व लगाउने, छुट दिने र असुल गर्ने प्रयोजनकालागि त्यसका सीमा निर्धारण गर्ने प्रयोजनका लागि द्रष्टव्यको प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ |

परिच्छेद-७ संशोधन विधेयकको मसौदा तर्जुमा

७.१ मूल ऐनलाई संशोधन गर्न बनाइने विधेयकको मसौदा
मूल ऐन र संशोधन ऐनको तर्जुमा गर्ने प्रक्रिया र पद्धतिमा त्यति ठूलो अन्तर छैन । मूल ऐन तर्जुमा गर्नु पूर्व मन्त्रिपरिषद्को स्वीकृति लिनु आवश्यक छ । तर प्रचलित ऐनलाई संशोधन गर्नु पूर्व मन्त्रिपरिषद्बाट सिद्धान्त स्वीकृति गराउने अभ्यास छैन । सम्बद्ध मन्त्रालयले कानून मन्त्रालय मार्फत संशोधन विधेयकको मसौदा तर्जुमा गरी व्यवस्थापिकामा पेश गर्ने स्वीकृतिको लागि मात्र मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्ने
अभ्यास रहेको छ । मन्त्रिपरिषद्बाट त्यस्तो संशोधन विधेयक व्यवस्थापिकामा पेश गर्ने स्वीकृति भएपछि मात्र व्यवस्थापिकामा पेश हुन्छ ।

७.२ संशोधन विधेयक मसौदाको स्वरूप र संरचना

संशोधन विधेयकको स्वरूप र संरचनाको सन्दर्भमा देहाय बमोजिमको अभ्यास रहेको पाइन्छः –

७.२.१ भाग तथा परिच्छेद

संशोधन विधेयकको आफ्नै मौलिक भाग तथा परिच्छेद हुँदैन । यसको स्वरूप र संरचना मूल विधेयकको स्वरूप र संरचनामा निर्भर रहेको हुन्छ । मूल ऐनमा भएको संशोधनको आधारमा संशोधन विधेयकको संरचना, स्वरूप तथा आकार निर्धारण हुन्छ ।

७.२.२ प्रारम्भिक प्रावधान
यस सम्बन्धी विस्तृत विवरण परिच्छेद ५.२ मा प्रस्तुत गरिसकिएको छ । तथापि संशोधनको लागि आवश्यक पर्ने विषयलाई निम्न अनुसार प्रस्तुत
गरिएको छः

७.२.२.१ ऐन नम्बर
हरेक वर्ष व्यवस्थापिकाबाट पारित भई प्रमाणित भएको क्रम अनुसार ऐन नं. उल्लेख गरिन्छ ।

७.२.२.२ लामो शीर्षक
…………………… ऐन (मूल ऐनको नाम उल्लेख गरी) लाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक भनी संशोधन ऐनको लामो शीर्षक उल्लेख गरिन्छ ।
उदाहरण
वैदेशिक रोजगार ऐन, २०४२ लाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक

७.२.२.३ प्रस्तावना
………………..ऐन (मूल ऐनको नाम उल्लेख गरी) लाई संशोधन गर्न बाञ्छनीय भएकोले भन्ने व्यहोरा सम्म उल्लेख गर्ने अभ्यास
रहेको छ । तर के के संशोधन र कुन उद्देश्यले संशोधन गर्ने भन्ने अभ्यास भने रहेको पाइँदैन । सामान्यतः मूल ऐनको प्रस्तावना विपरीत वा प्रस्तावनाको भावना र अवधारणाभन्दा बाहिर गएर ऐन संशोधन गर्ने अभ्यास छैन । प्रस्तावनाको भावना वा
अवधारणाभन्दा बाहिर गई ऐन संशोधन गर्नु परेको अवस्थामा मूल ऐनको प्रस्तावनामानै संशोधन गर्ने प्रचलन समेत रहेको छ ।

७.२.२.४ विधि निर्माण सूत्र
यस सम्बन्धी विस्तृत विवरण परिच्छेद ५.२.४ मा प्रस्तुत गरिसकिएको छ ।

७.२.२.५ संक्षिप्त नाम
………………. ऐन, २०… (मूल ऐनको नाम उल्लेख गरी) कोष्ठ भित्र (पहिलो ।दोस्रो वा कतिऔ संशोधन हो सो उल्लेख गरी)
विधेयक २०.. भनी साल उल्लेख गरिन्छ । जस्तोः – “वैदेशिक रोजगार (तेस्रो संशोधन) ऐन, २०६४”

७.२.२.६ प्रारम्भ
यस सम्बन्धी विस्तृत विवरण परिच्छेद ५.२.६ मा प्रस्तुत गरिसकिएको छ ।

७.२.२.७ परिभाषा

संशोधनको क्रममा मूल ऐनमा नभएका कुनै शब्दको परिभाषा थप गर्नु परेमा यथास्थानमा थप गरिन्छ ।

७.२.२.८ “मूल ऐन” शब्दको प्रयोग
कुनै ऐन संशोधन गर्न बनेको ऐनले जुन ऐनलाई संशोधन गर्न लागेको हो सो ऐनलाई पहिलो पटक सम्बोधन गर्दा सम्बद्ध ऐनको
पूरा नामको प्रयोग गरिन्छ भने तत्पश्चात “मूल ऐन” भन्ने शब्दको प्रयोग गरिन्छ ।ढट

उदाहरणः वित्तीय मध्यस्थताको काम गर्ने संस्था सम्बन्धी ऐन,
२०५५ को प्रस्तावनामा संशोधन वित्तीय मध्यस्थताको काम गर्ने संस्था सम्बन्धी ऐन, २०५५ (यस पछि “मूल ऐन” भनिएको) को प्रस्तावनामा
रहेको “…..”भन्ने शब्दहरूको सट्टा “…..”भन्ने शब्दहरू राखिएको छ । तत्पश्चात उक्त ऐनको संशोधनको क्रममा प्रत्येक दफा शीर्षकमा
मूल ऐनको दफा ……… मा संशोधन भन्ने दफा शीर्षक दिइन्छ ।

७.२.३ परिच्छेदमा संशोधन

मूल ऐनले सामान्य अवधारणासम्म लिएको तर त्यस विषयमा विस्तृत व्यवस्था नभएको कुनै विषयमा विस्तृत विवरण दिनु परेमा साविकमा सम्बद्ध परिच्छेदलाई पूर्णतः खारेज गरी त्यसको सट्टा नयाँ परिच्छेद राखी वा नयाँ परिच्छेद थप गरी संशोधन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
उदाहरण (क) परिच्छेद–५ को सट्टा देहायको परिच्छेद–५ राखिएको छः –
(ख) परिच्छेद–५ पछि देहायको परिच्छेद–५क थपिएको छः –

७.२.४ दफा

७.२.४.१ दफागत संशोधन
कुनै ऐन संशोधन गर्दा सो ऐनको दफा सिलसिलेवार क्रम अनुसार गर्र्नुपर्छ र संशोधन गर्ने ऐनको दफा पनि १, २, ३ र ४ को क्रममा उल्लेख गर्नुपर्छ ।
७.२.४.२ एकै दफाको धेरै ठाउँमा संशोधन गर्नु परेमा संशोधन गर्ने ऐनको एउटै दफाले मूल ऐनको उपदफा, खण्ड र उपखण्डको क्रम अनुसार प्रत्येकको उपदफा राखी संशोधन गर्नुपर्छ ।
७.२.४.३ मूल ऐनको कुनै दफामा केही नयाँ प्रावधान थप गर्नु परेमा साविकमा कायम रहेको दफाको सट्टा नयाँ दफा राखिन्छ वा नयाँ
दफा थप गरिन्छ ।
उदाहरण
(क) दफा ५ को सट्टा देहायको दफा ५ राखिएको छः –
(ख) दफा ५ पछि देहायको दफा ५क थपिएको छः –
यस्तै क्रमले आवश्यकता अनुसार खण्ड, उपखण्ड वा प्रतिबन्धात्मक वाक्यांशलाई पनि सट्टामा राखी प्रतिस्थापन वाढठ
उपदफा, खण्ड, उपखण्ड वा प्रतिबन्धात्मक वाक्यांशमा नयाँ थप गर्न सकिन्छ ।

७.२.५ दुई वा दुईभन्दा बढी ऐनलाई एकै ऐनले संशोधन गर्न सक्ने
दुई वा दुईभन्दा बढी ऐनलाई केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐन वा कुनै विषयसँग सम्बद्ध दुई वा दुई भन्दा बढी ऐन संशोधन गर्नु परेमा … सम्बन्धी केही नेपाल ऐन संशोधन गर्ने ऐनको नामबाट सशोधन गर्न सकिन्छ । धेरै ऐनमा केही छुटपुट र सामान्य संशोधन गर्नु परेमा यस्तो प्रक्रियाको अवलम्बन गरिन्छ । यसरी संशोधन गर्दा संशोधन गर्ने ऐनको प्रत्येक दफाले संशोधन गर्नुपर्ने अलग अलग ऐनको
संशोधन गर्छ । एउटा दफाले आमूल वा सामान्यभन्दा धेरै संशोधन गर्नु पर्ने अवस्थामा भने सम्बद्ध ऐनको मात्र संशोधन गरिन्छ ।

७.२.६ ठाउँ ठाउँमा रहेका भन्ने शब्दको रूपान्तरण
एउटा सिङ्गो ऐनमा रहेका कुनै शब्दलाई अर्को शब्दबाट प्रतिस्थापन गर्नु परेमा संशोधन विधेयकको अन्त्यमा रूपान्तरण भन्ने शब्द राखी यस ऐनमा ठाउँ ठाउँमा रहेका “…” भन्ने शब्दको सट्टा “…” भन्ने शब्द राखी रूपान्तरण गरिएको छ भन्न सकिन्छ ।

७.२.७ खारेजी

७.२.७.१ ऐनको साथै नियमावली पनि खारेज गर्नुपर्ने भएमा केही नेपाल कानून संशोधन गर्ने ऐन भन्ने नाम राखिन्छ ।
७.२.७.२ कुनै ऐनको संशोधनको क्रममा कुनै दफा वा दफाहरू खारेज गर्नु परेमा सम्बद्ध सबै दफा वा दफाहरू उल्लेख गरी एकै दफाले खारेज भएको घोषणा गर्न सकिन्छ । तर उपदफा वा खण्ड वा उपखण्ड खारेज गर्नु परेमा सम्बन्धित दफामा संशोधन भन्ने शीर्षक राखी “उपदफा वा खण्ड वा उपखण्ड भिकिएको छ” भनी तर्जुमा गर्नुपर्छ ।

७.२.८ संशोधनका केही उदाहरणहरू
(क) केही नेपाल कानून संशोधन गर्ने ऐन
प्रस्तावनाः केही नेपाल कानूनलाई संशोधन गर्न बाञ्छनीय भएकोले, प्रतिनिधि सभाको घोषणा, २०६३ जारी भएको पहिलो वर्षमा प्रतिनिधि सभाले यो ऐन बनाएको छ ।
१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस ऐनको नाम “केही नेपाल कानून संशोधन गर्ने ऐन, २०६३” रहेको छ ।
(२) यो ऐन तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ ।
९. लुम्बिनी विकास कोष ऐन, २०४२ मा संशोधनः लुम्बिनी विकास कोष ऐन, २०४२ को, –
(१) दफा ५ को सट्टा देहायको दफा ५ राखिएको छः –
“५. संरक्षकः प्रधानमन्त्री कोषको संरक्षक हुनेछ ।”
(२) ………………..
१०.महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय ऐन, २०४३ मा संशोधनः महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय ऐन, २०४३ को, –
(१) प्रस्तावनाको दोस्रो प्रकरणको सट्टा देहायको दोस्रो प्रकरण राखिएको छः –
“नेपाल राज्यमा अति प्राचीन कालदेखिनै संस्कृत विद्याको गौरवमय परम्परा रहँदै आएको र त्यसलाई निरन्तरता दिनको लागि एक विश्वविद्यालय स्थापना गर्न वाञ्छनीय भएकोले,”
(२) दफा ४ को उपदफा (१) को, –
(क) खण्ड (घ) झिकिएको छ ।
(ख) उपदफा (१) को खण्ड (द) पछि देहायको खण्ड (द१) थपिएको छः –
“(द१) महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय प्राध्यापक संघको
प्रतिनिधि एकजना      – सदस्य
(३) दफा ७ को खण्ड (ख) झिकिएको छ ।”
(४) दफा १४ को उपदफा (१) को सट्टा देहायको उपदफा (१) राखिएको छः –
“(१) प्रधानमन्त्री विश्वविद्यालयको कुलपति हुनेछ ।”
(५) दफा १४ को उपदफा (१) मा रहेका “श्री ५ को” भन्ने शब्दहरू झिकिएका छन् ।
(६) दफा १५ को उपदफा (१) मा रहेका “शिक्षा मन्त्री” भन्ने शब्दहरूपछि “वा शिक्षा राज्यमन्त्री” भन्ने शब्दहरू थपिएका छन् ।
(७) ठाउँ ठाउँमा र प्रचलित कानूनमा रहेका “महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय” भन्ने शब्दहरू राखी रूपान्तरण गरिएको छ ।ढढ (यसले प्रस्तावना र ऐनको नाम समेत संशोधन गरेको छ ।)

११. पशुपति क्षेत्र विकास कोष ऐन, २०४४ मा संशोधनः पशुपति क्षेत्र विकास
कोष ऐन, २०४४ को, –
(६) दफा १० पछि देहायको दफा १०क. थपिएको छः –
“१०क. मूल पुजारी तथा अन्य पूजारीको नियुक्तिः
१०क१. श्री पशुपतिनाथको मन्दिरको मूल पूजारी तथा अन्य पूजारी र वासुकिनाथको मन्दिरको पूजारीको नियुक्ति परिषद्को सिफारिसमा संरक्षकबाट हुनेछ ।
१०क२. उपदफा १०क१ म उल्लेख भएका बाहेक अन्य मठ मन्दिरको पूजारी, भण्डारी र विसेटको नियुक्ति परिषद्बाट हुनेछ ।”
२८.खारेजीः देहायका नेपाल कानूनहरू देहाय बमोजिम खारेज गरिएका छन्ः –
(क) सभा वा संघ सम्बन्धी ऐन, २००५,
(ख) राजसभा नियमहरू, २०१९,
(ग) मुलुकी ऐन अदलको महलको नं. ८
……………………..
२९.रूपान्तरणः प्रचलित कानूनमा रहेका “श्री ५ को सरकार” भन्ने शब्दहरूको
सट्टा “नेपाल सरकार” भन्ने शब्दहरू राखी रूपान्तरण गरिएका छन् ।
(ख) बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ऋण असूली ऐन, २०५८ लाई संशोधन गर्न बनेको ऐन
प्रस्तावनाः बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ऋण असूली ऐन, २०५८ लाई संशोधन
गर्न वाञ्छनीय भएकोले,
प्रतिनिधि सभाको घोषणा, २०६३ जारी भएको पहिलो वर्षमा प्रतिनिधि
सभाले यो ऐन बनाएको छ ।
. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस ऐनको नाम “बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ऋण
असूली (पहिलो संशोधन) ऐन, २०६३” रहेको छ ।
(२) यो ऐन २०६३ साल श्रावण १ गतेदेखि प्रारम्भ भएको मानिनेछ ।
२. बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ऋण असूली ऐन, २०५८ मा संशोधनः बैंक तथा
वित्तीय संस्थाको ऋण असूली ऐन, २०५८ को दफा १५ को उपदफा (१)
को,
(१) खण्ड (क) मा रहेका “तीन वर्षभित्र” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “पाँच वर्षभित्र” भन्ने शब्दहरू राखिएका छन् ।
(२) खण्ड (ख) मा रहेका “तीन वर्षभित्र” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “चार वर्षभित्र” भन्ने शब्दहरू राखिएका छन् ।
(ग) निर्वाचन सम्बन्धी केही नेपाल ऐन संशोधन गर्न बनेको ऐन प्रस्तावनाः निर्वाचन सम्बन्धी केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न गर्न वाञ्छनीय
भएकोले,

व्यवस्थापिका–संसदले यो ऐन बनाएको छ ।
१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस ऐनको नाम “निर्वाचन सम्बन्धी केही नेपालऐन संशोधन गर्ने ऐन, २०६४ रहेको छ ।
(२) यो ऐन तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ ।
२. मतदाता नामावली सम्बन्धी ऐन, २०६३ मा संशोधनः मतदाता नामावली सम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा ३३ को उपदफा (१) मा रहेका “समानुपातिक निर्वाचन पद्धतिको आधारमा हुने २०४ स्थानको लागि” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत हुने निर्वाचनको लागि” भन्ने शब्दहरू राखिएका छन् ।
(१) दफा १३ को उपदफा (४) मा रहेको “स्पष्टीकरण” झिकिएको छ । “समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली अन्तर्गत हुने निर्वाचनको लागि” भन्ने
शब्दहरू राखिएका छन् ।
३. निर्वाचन आयोग ऐन, २०६३ मा संशोधनः निर्वाचन आयोग ऐन, २०६३ को, –
(१) दफा १३ को उपदफा (४) मा रहेको “स्पष्टीकरण” झिकिएको छ ।
(२) ………………………

४. संविधान सभा सदस्य निर्वाचन ऐन, २०६४ मा संशोधनः संविधान सभा सदस्य निर्वाचन ऐन, २०६४ को, –
(१) दफा ३ को, –
(क) खण्ड (ख) मा रहेका “दुई सय चालीसजना” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “तीन सय पैतीसजना” भन्ने शब्दहरू राखिएका छन् ।
(ख) खण्ड (ग) को सट्टा देहायको खण्ड (ग) राखिएको छः –
(ग) राष्ट्रिय जीवनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका विशिष्ट व्यक्तिहरू र खण्ड (क) र (ख) बमोजिमका निर्वाचनबाट प्रतिनिधित्व हुन
नसकेका आदिवासी जनजातिहरूमध्येबाट सहमतिका आधारमा मन्त्रिपरिषद्बाट मनोनयन हुने छब्बीसजना सदस्य ।”ज्ञण्ज्ञ
(२) दफा २७ को उपदफा (५) मा रहेका “सो दलको उम्मेदवारको” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “उम्मेदवारको” भन्ने शब्द राखिएको छ ।
(५) दफा ७५ पछि देहायको दफा ७५क. थपिएको छः –

“७५क. कार्यविधि बनाउन सक्नेः यो ऐन तथा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमको कार्यान्वयका सम्बन्धमा आयोगले आवश्यक कार्यविधि बनाई लागू गर्न सक्नेछ ।”
(घ) नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको ऐन प्रस्तावनाः नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ऐनलाई संशोधन गर्न वाञ्छनीय भएकोले, व्यवस्थापिका संसदले यो ऐन बनाएको छ ।
. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस ऐनको नाम “नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ( दोस्रो संशोधन) ऐन, २०६४ रहेको छ ।
(२) यो ऐन तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ ।
२. नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय ऐन, २०४३ को दफा २ मा संशोधनः नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, २०४३ (यस पछि “मूल ऐन” भनिएको) को दफा २ को खण्ड (छ) पछि देहायको खण्ड (छ१) थपिएको छः – “(छ१) “सेवा आयोग” भन्नाले दफा ९क. बमोजिमको सेवा आयोग सम्झनु पर्छ ।
३. मूल ऐनको दफा ४ मा संशोधनः मूल ऐनको दफा ४ को उपदफा (१) को, –
(१) खण्ड (ङ), (ज), (झ) र (ठ) को सट्टा देहायका खण्ड (ङ), (ज) (झ) र
(ठ) राखिएका छन्ः –
(ङ) ……………….
(ज) ………………..
(झ) ………………..
(ठ) …………….
(२) खण्ड (ड) पछि देहायको खण्ड (ड१) थपिएको छः –
“(ड१) अध्यक्ष, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग – सदस्य”ज्ञण्द्द
६. मूल ऐनमा दफा ९क. थपः मूल ऐनको दफा ९ पछि देहायको दफा ९क.
थपिएको छः –
“९क. सेवा आयोगः (१) विश्वविद्यालयका शिक्षक तथा कर्मचारीको
नियुक्ति ……. देहायका सदस्यहरू भएको एक सेवा आयोग गठन
हुनेछः –
(क) ………..
(ख) …………
(ग) ………..
(२) ………..
१५. खारेजीः मूल ऐनको दफा २४, २५ र २७ खारेज गरिएका छन् ।

ङ. संविधान संशोधन
नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ को तेस्रो संशोधन
प्रस्तावनाः नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ लाई संशोधन गर्न वाञ्छनीय भएकोले, व्यवस्थापिका संसदले यो संशोधन जारी गरेको छ ।
१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस संशोधनको नाम “नेपालको अन्तरिम संविधान (तेस्रो संशोधन), २०६४” रहेको छ ।
(२) यो संशोधन तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ ।
२. नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ को धारा ३३ मा संशोधनः नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ (यसपछि “संविधान” भनिएको) को धारा ३३ को खण्ड (क) मा रहेका “मंसिर महिना” भन्ने शब्दहरू झिकिएका छन् ।
३. संविधानको धारा ४५ मा संशोधनः संविधानको धारा ४५ को उपधारा (५)
पछि देहायको उपधारा (६) थपिएको छः
“(६) ………………………………….। ”
४. संविधानमा धारा ६१क थपः संविधानको धारा ६१ पछि देहायको धारा

६१क. थपिएको छः
“६१क. व्यवस्थापिका संसदको महासचिव र सचिवः
(१) …………………. ।
(२) …………………. ।
(३) …………………. ।”
५. संविधानको धारा ६३ मा संशोधनः संविधानको धारा ६३ को उपधारा (३) को, –
(१) ……………………. ।
(२) ……………………. ।
(३) ……………………. ।
माथिको संविधानको प्रस्तावनाबाट ऐनको संशोधन र संविधानको संशोधनको ढाँचामा केही फरक देखिन्छ । ऐनको संशोधनको प्रस्तावनामा “यो ऐन बनाएको छ” भन्ने रहन्छ भने संविधानको संशोधनको प्रस्तावनामा “यो संशोधन जारी गरेको छ” भनी राखिन्छ । प्रचलित ऐन संशोधनमा “मूल ऐन” भन्ने शब्दको प्रयोग हुन्छ भने संविधान संशोधनमा “मूल संविधान” नभनी “संविधान” शब्द मात्र प्रयोग हुन्छ । संविधान एकपटक मात्र जारी हुन्छ र पटकपटक संविधान जारी हुने होइन भन्ने सिद्धान्त भएबाटै “यो संविधान जारी गरेको छ” नभनी “यो संशोधन जारी गरेको छ” भनी प्रस्तावनामा राखिन्छ ।

परिच्छेद-८   विधेयक मसौदा स्वीकृति तथा व्यवस्थापन विधि

८.१ विधेयक मसौदाको पुनरावलोकन

८.१.१ तर्जुमाकारको सन्तुष्टि

पर्याप्त अभ्यास पश्चात विधेयक तर्जुमाको कामसम्पन्न भएको छ भन्ने कुरामा तर्जुमाकार सन्तुष्ट भएपछि विधेयक मसौदालाई पुनरावलोकनको प्रक्रियामा लैजानु पर्छ ।

८.१.२ विज्ञ तथा नीति निर्माणकर्तासँग परामर्श

विधेयक मसौदाको काम समाप्त भएपछि त्यस्तो विधेयक मसौदाको नीति निर्माता तथा विषय विज्ञसमक्ष प्रस्तुत गर्नुपर्छ र त्यसरी प्रस्तुत गर्दा नीति निर्माता तथा विषय विज्ञले देहायको विषयमा पुनरावलोकन गर्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छः –

८.१.२.१ नीतिगत विषय सम्पूर्ण रूपमा अभिव्यक्त भएको छ छैन,

८.१.२.२ नीतिको समुच्चा मनसाय र भावना विधेयकमा स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएको छ छैन,
८.१.२.३ अपवादका प्रावधान बाहेक नीतिको प्रतिकूल अभिव्यक्त हुने प्रावधान विधेयकमा रहेका छन् छैनन्,
८.१.२.४ वृहत वा सीमित अर्थमा अभिव्यक्त हुनु पर्ने प्रावधान सोही मात्रामा अर्थ लाग्ने गरी अभिव्यक्त भएको छ छैन ।

८.१.३ अन्तिम परिमार्जन

तर्जुमाकारले विज्ञ तथा नीति निर्मातासँग परामर्श प्राप्त गर्दा विज्ञ तथा नीति निर्माता सन्तुष्ट भएमा विधेयक मसौदा पूर्ण रूपमा तयार भएको मानिन्छ । विज्ञ तथा नीति निर्माताले त्यसमा थप सुझाब तथा प्रतिक्रिया व्यक्त गरेमा तर्जुमाकारले त्यस्तो सुझाब तथा प्रतिक्रिया बमोजिम विधेयक मसौदाको अन्तिम परिमार्जन गर्नुपर्छ ।

८.१.४ प्राविधिक जाँच तथा भूल सुधार

विधेयक मसौदामा कानून तर्जुमा तथा प्राविधिक दृष्टिले देहायका बुँदाहरूमा जाँचबुझ गरी देखिएका भूल सुधार गर्नुपर्छः –

८.१.४.१ विधेयक संरचनाको प्रारम्भिक, मूल र सहायक भागमा वर्गीकृत सूचीबद्ध सबै विषयहरू विधेयकमा समावेश भएका छन् छैनन, कुनै विषय छुट हुन पुगेको छ छैन,
८.१.४.२ परिच्छेद्मा उल्लिखित प्रावधान अनुसार परिच्छेद्को शीर्षक मिलेको छ छैन,
८.१.४.३ विषयगत प्राथमिकताको क्रम अनुसार परिच्छेद्को क्रम मिलेको छ छैन,
८.१.४.४ दफामा उल्लिखित प्रावधान अनुसार दफा शीर्षक मिलेको छ छैन,
८.१.४.५ विषयगत प्राथमिकताको क्रम अनुसार दफा शीर्षकको क्रम मिलेको छ छैन,
८.१.४.६ कुनै परिच्छेदमा रहेको दफा सोही परिच्छेदसँग वा अन्य परिच्छेदसँग बढी सम्बन्धित छ कि,
८.१.४.७ एउटा दफा वा उपदफाले अर्को दफा वा उपदफालाई उधृत गरेकोमा त्यसरी उधृत गरेको दफा मिलेको छ छैन,
८.१.४.८ दफा १ देखि अन्तिम दफा, उपदफा, खण्ड र उपखण्डको क्रम मिलेको छ छैन,
८.१.४.९ संशोधन गर्ने ऐन भए मूल ऐनको उद्धरण गरिएको दफा, उपदफा, खण्ड वा उपखण्ड सही रूपमा उद्धरण भएको छ छैन ।

८.१.५ विधेयक मसौदामा कानून मन्त्रालयको सहमति

कानून मन्त्रालयले विधेयक तर्जुमा गरेपछि सो विधेयकको मसौदा व्यवस्थापिकामा पेश गर्न आवश्यक कारबाही चलाउने सहमति सहित सम्बन्धित मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ ।

८.१.६ मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव प्रस्तुत

कानून मन्त्रालयबाट सहमति सहितको विधेयक मसौदा प्राप्त भएपछि सम्बन्धित मन्त्रालयले सो विधेयकको मसौदा व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गर्ने स्वीकृतिको लागि मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव सहित पठाउनु पर्छ ।

८.१.७ मन्त्रिपरिषद्को विधेयक समितिमा छलफल

विधेयक मसौदा व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गर्ने सम्बन्धमा सम्बद्ध मन्त्रालयबाट प्राप्त प्रस्ताव बमोजिम मन्त्रिपरिषद्ले उक्त विधेयक मसौदा व्यवस्थापिका संसदमा पेश गर्ने स्वीकृति दिने निर्णय गर्नु पूर्व मन्त्रिपरिषद्को विधेयक समितिमा छलफलकोलागि पठाउँन वा आफैले निर्णय गर्न सक्छ ।

८.१.८ विशेषज्ञसँग परामर्श तथा अन्तिम परिमार्जन

मन्त्रिपरिषद्बाट विधेयक मसौदा विधेयक समितिमा छलफल गर्न पठाएकोमा विधेयक समितिले विधेयक मसौदा सम्बन्धमा सम्बद्ध निकायको धारणा र मन्तव्य समेतलाई विचार गरी आवश्यक भए थप परिमार्जन सहित व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गर्ने सिफारिश साथ मन्त्रिपरिषद्को स्वीकृतिकोलागि पेश गर्छ । तर विषयको जटिलता र नतिगत विषयले पार्ने प्रभाव समेतलाई विचार गर्दा थप केही विषयमा विशेषज्ञ र
सम्बद्ध पक्षको मन्तव्य र धारणा बुभ्mन आवश्यक देखेमा विशेषज्ञ रहेको उपसमिति समेत गठन गर्न सक्छ । त्यस्तो उपसमितिको सिफारिस पछि आवश्यक देखेमा परिमार्जन सहित विधेयक समितिले विधेयक मसौदा मन्त्रिपरिषद्मा पेश गर्छ । मन्त्रिपरिषदले विधेयक समितिलाई आवश्यक निर्णय गर्न सक्ने गरी अधिकार दिएको रहेछ भने विधेयक समितिमा निर्णय भए बमोजिम हुन्छ, मन्त्रिपरिषदमा पुनः पठाउनु
पर्दैन ।

८.१.९ मन्त्रिपरिषद्बाट विधेयक मसौदाको स्वीकृति

मन्त्रिपरिषद्मा पेश हुन आएको विधेयक मसौदालाई व्यवस्थापिकामा पेश गर्ने गरी मन्त्रिपरिषद्ले स्वीकृति प्रदान गर्ने सम्बन्धमा निर्णय गर्छ । तर विधेयक समितिले नै टुङ्गाउने गरी मन्त्रिपरिषद्ले अधिकार दिएकोमा सो समितिले दिएको स्वीकृतिलाई नै मन्त्रिपरिषद्ले दिएको स्वीकृति मान्ने अभ्यास छ ।

८.१.१० विधेयक मसौदा व्यवस्थापिकामा पठाउने

मन्त्रिपरिषद्बाट व्यवस्थापिकामा पेश गर्न स्वीकृति दिएको विधेयक प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले सम्बन्धित मन्त्रालयमा पठाउँछ । सम्बन्धित मन्त्रालयले व्यवस्थापिकासँग सम्बन्धित मन्त्रालयको समन्वयमा व्यवस्थापिकाको सचिवालयमा पठाउनु पर्छ । व्यवस्थापिका सचिवालयमा पठाउने विधेयक मसौदाको प्रति (संख्या) व्यवस्थापिकाको नियमावलीले तोके बमोजिम हुन्छ ।
८.१.१० विधेयक मसौदासाथ संलग्न गर्नु पर्ने कागजात
८.१.१०.१ विधेयक प्रतिः सम्बद्ध मन्त्रालयले व्यवस्थापिका सचिवालयमा विधेयक मसौदा पठाउँदा विधेयक मसौदाको प्रति बराबरकै देहायका कागजातहरू संलग्न गर्नुपर्छ ।
८.१.१०.१.१ उद्देश्य र कारणःकानून बनाउनु पर्ने कारण, कानूनको उद्देश्य, के विषयलाई व्यवस्थित, नियमित वा नियन्त्रित गर्न परेको हो, सो बेहोरा स्पष्ट खुलेको विधेयकको उद्देश्य र कारण सहितको विवरण ।
८.१.१०.१.२ आर्थिक टिप्पणीःऐनको कार्यान्वयनकालागि सरकारले वहन गर्नु पर्ने आर्थिक व्ययभार सम्बन्धी विवरण खुल्ने आर्थिक टिप्पणी । पटके र सालवसाली खर्चको अनुमानित विवरण सहितको विवरण आर्थिक टिप्पणीमा खुलाउनु पर्छ ।ज्ञण्ठ
८.१.१०.१.३ प्रत्यायोजित व्यवस्थापन सम्बन्धी टिप्पणीःविधेयकमा प्रत्यायोजित व्यवस्थापन सम्बन्धी अधिकारको व्यवस्था रहेको भए त्यस्तो विवरण । प्रत्यायोजित व्यवस्थापन सम्बन्धी विवरणमा विधेयकको कुन कुन दफा अन्तरगत के के विषयमा कुन निकाय विनियम, निर्देशिका, कार्यविधि बनाउन वा अधिकारीले प्रत्यायोजित व्यवस्थापन अन्तरगत के कस्तो नियम बनाउन वा आदेश वा सूचना जारी गर्न सक्छ त्यसको विस्तृत विवरण खुलाउनु पर्छ । प्रत्यायोजित अधिकार प्रदान गर्दा र प्रयोग गर्ने अधिकारीले त्यस्तो अधिकार प्रयोग गर्दा पालना गर्नु पर्ने शर्त र सीमा भए त्यस्तो शर्त र सीमा समेत विवरणमा खुलाउनु पर्छ ।
८.१.१०.१.४ तीन महलेः प्रचलित कानूनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक भएमा तीनमहले तयार गर्नुपर्छ जसमा प्रचलित कानूनी व्यवस्था, त्यसको सट्टामा प्रस्ताव गरेको नयाँ कानूनी व्यवस्था र संशोधन गर्नुपर्नाको कारण समेत खुलाइएको तीन महले प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।
८.१.१०.१.५ प्रतिस्थापन विधेयकः कुनै अध्यादेशका प्रावधानहरूलाई यथावत वा संशोधन सहित प्रतिस्थापन गर्ने उद्देश्यबाट प्रस्तुत गरिने विधेयकको साथमा उक्त कानून बनाई अध्यादेशको रूपमा तत्कालै लागू गर्नुपरेको परिस्थिति र कारण सहितको विवरण संलग्न गरिनु पर्छ ।

८.१.११ अन्य आवश्यक औपचारिक कागजात

८.१.११.१ दुई प्रति विधेयकमा सम्बन्धित मन्त्रीको हस्ताक्षर र अन्य विधेयक प्रतिमा सम्बन्धित मन्त्रालयको छाप लगाएको हुनु पर्ने,
८.१.११.२ सम्बन्धित मन्त्रीले व्यवस्थापिकाको महासचिवलाई व्यवस्थापन कार्यविधिमा विधेयक समावेश गर्न अनुरोध गरिएको पत्र,
८.१.११.३ व्यवस्थापिकासँग सम्बन्धित मन्त्रालयले व्यवस्थापिका सचिवालयमा विधेयक पठाएको बेहोराको पत्र ।

८.१.१२ गैर सरकारी विधेयकको दर्ताः गैर सरकारी विधेयकको मसौदा सोझै व्यवस्थापिका सचिवालयमा दर्ता गरिन्छ

८.१.१३ व्यवस्थापन कार्यविधि सम्बन्धी व्यवस्था

८.१.१३.१ सदनमा विधेयक प्रस्तुत

अर्थ विधेयक, नेपाली सेना, ससस्त्र प्रहरी, नेपाल प्रहरी लगायत सुरक्षा निकायसँग सम्बन्धित विधेयक सरकारी विधेयक भएकाले यस्ता विधेयकज्ञण्ड सरकारको मन्त्रीले पेश गर्नुपर्छ । सो बाहेकका अन्य विषयका विधेयक सरकारका मन्त्री वा व्यवस्थापिकाको सदस्यले आफ्नै तर्फबाट पनि पेश गर्न सक्ने व्यवस्था छ ।

८.१.१४ विधेयक प्रस्तुत गर्ने अनुमति

व्यवस्थापिकामा विधेयक प्रस्तुत गर्न चाहने कुनै पनि सदस्यले उक्त विधेयक प्रस्तुत गर्नु पूर्व विधेयकको साथमा उद्देश्य र कारण सहितको विवरण संलग्न गरी कम्तीमा सात दिन अगावै सोको सूचना व्यवस्थापिका–संसदको महासचिव वा सचिवलाई दिनुपर्छ । तर सम्बन्धित मन्त्रीले पेश गर्ने सरकारी विधेयकको हकमा पाँच दिन अगावै सूचना दिए पुग्छ । सभामुखले आवश्यक देखेमा विधेयकको उद्देश्य र कारण सम्बन्धी
विवरणमा उपयुक्त सुधार गर्न सक्दछन् । सभामुखले अन्यथा आदेश दिएकोमा बाहेक व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत हुने दुई दिन अगावै प्रत्येक सदस्यलाई विधेयकको प्रति उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।

८.१.१५ अनुमति प्रस्तावको विरोध

विधेयक पेश गर्ने अनुमति माग्ने प्रस्ताव प्रस्तुत हुने दिनभन्दा एक दिन अगाडि व्यवस्थापिकाको कुनै सदस्यले त्यस्तो प्रस्तावको विरोधको सूचना महासचिव वा सचिवलाई दिन सक्दछन् ।

८.१.१६ विधेयक प्रस्तुत गर्न अनुमति माग्ने

विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले विधेयक प्रस्तुत गर्न अनुमति माग्ने प्रस्ताव उपर कुनै सदस्यको विरोध भएमा प्रस्तावक र विरोधकर्ता दुवै सदस्यले संक्षिप्त वक्तव्य दिन पाउँछन् । तत्पश्चात दुवै प्रस्ताव सदनको बैठकमा निर्णयार्थ प्रस्तुत गरिन्छ । विरोध प्रस्ताव अस्वीकृत भएमा वा विरोधनै नभएमा सभामुखले सदनमा विधेयक प्रस्तुत गर्ने अनुमति दिन्छन् र सम्बन्धित सदस्यले व्यवस्थापिकामा विधेयक प्रस्तुत गर्छन् । तर विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्य उपस्थित हुन नसकेमा सभामुखको अनुमतिमा प्रस्तुतकर्ता सदस्यले अधिकृत गरेको अन्य कुनै सदस्यले विधेयक पेश गर्न सक्छन् ।

८.१.१७ विधेयकको प्रथम वाचन

८.१.१७.१ विधेयक व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत भएपछि त्यो विधेयकको स्वामित्व व्यवस्थापिकाले ग्रहण गर्दछ । विधेयक माथि विचार गरियोस् वा विधेयक जनताको प्रतिक्रियाको लागि प्रचार गरियोस् भनी विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले राखेको प्रस्ताव व्यवस्थापिकाबाट पारित भएमा विधेयक माथि छलफलकालागि व्यवस्थापिकाले सैद्धान्तिक स्वीकृति दिएको मानिन्छ र त्यसउपर सैद्धान्तिक पक्षमा मात्र छलफल हुन्छ । सैद्धान्तिक छलफलको क्रममा दफावार छलफल र संशोधन प्रस्ताव पेश गर्न सकिंदैन । तर विधेयकको मनसायनै स्पष्ट गर्न आवश्यक भएकोमा दफामा प्रवेश गर्न सकिन्छ ।

८.१.१७.२ विधेयक जनताको प्रतिक्रियाको लागि प्रचार गरियोस् भन्ने प्रस्ताव व्यवस्थापिकाबाट स्वीकृत भएमा महासचिव वा सचिवले देहायको कुनै तरिका अपनाई राय संकलन गर्दछन्ः –

(क) विधेयकलाई नेपाल राजपत्रमा प्रकाशन गरेर, वा
(ख) अन्य कुनै उपयुक्त माध्यमद्वारा प्रचार गरेर ।

८.१.१७.३ निश्चित अवधि भित्र प्राप्त भएको सुझाब संकलन गरी प्रस्तुतकर्ता सदस्यलाई दिइन्छ र निजले प्रतिक्रिया सहितको विधेयकमा विचार
गरियोस् भन्ने प्रस्ताव पेश गर्दछ ।

८.१.१८ विधेयकको द्वितीय वाचन

८.१.१८.१ व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत विधेयकमाथि प्रथम वाचन पश्चात सामान्य छलफल समाप्त भएपछि विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले विधेयक माथि दफावार छलफलको लागि विधेयकलाई सम्बन्धित समितिमा पठाइयोस् भन्ने प्रस्ताव पेश गर्न सक्दछन् ।
८.१.१८.२ विधेयक माथिको दफावार छलफल सदनमै गरियोस् भन्ने प्रस्ताव पारित भएमा सदनमानै छलफल गरिन्छ ।
८.१.१८.३ दफावार छलफलकोलागि विधेयकलाई सम्बन्धित समितिमा पठाईयोस् भन्ने प्रस्ताव पारित भएमा विधेयकलाई दफावार छलफलकोलागि सम्बन्धित समितिमा पठाइन्छ ।

८.१.१९ विधेयकमा संशोधन

८.१.१९.१ व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत विधेयकमा संशोधन गर्न चाहने सदस्यले विधेयक माथिको सामान्य छलफल समाप्त भएको मितिले बहत्तर घण्टा भित्र आफूले पेश गर्न चाहेको सुझाबहरू तोकिएको शर्तहरूको अधीनमा रही महासचिव वा सचिवलाई दिनुपर्छ ।
८.१.१९.२ संशोधनको विवरण महासचिव वा सचिवले सम्बन्धित सदस्यलाई दिनुर्पछ र उक्त संशोधनमाथि पनि संशोधन राख्न सकिन्छ ।ज्ञज्ञण्
८.१.१९.३ प्राप्त दुवै संशोधनलाई स्वीकृत गर्ने, अस्वीकृत गर्ने वा त्यसमा सुधार गर्ने जस्ता अधिकार सभामुखलाई हुन्छ ।

८.१.२० समितिमा विधेयकमाथि छलफल

८.१.२०.१ विधेयक समितिमा पठाउने प्रस्ताव पारित भएपछि विधेयकलाई सम्बन्धित समितिमा पठाइन्छ । समितिमा विधेयक प्राप्त भएपछि त्यस्तो विधेयक माथि दफावार छलफल गरिन्छ । विधेयकमा प्राप्त संशोधनलाई दफाक्रम अनुसार छलफल गरी विधेयकको अनुसूचीलाई पनि दफावार छलफल पछि लगत्तै छलफल गरिन्छ ।
८.१.२०.२ छलफलको क्रममा संशोधनकर्ता सदस्यले बैठकको स्वीकृति लिई संशोधन फिर्ता लिन सक्दछन् । तर कुनै संशोधनमाथि संशोधन प्रस्तुत भएकोमा संशोधन माथिको संशोधनमा टुंगो नलागेसम्म मूल संशोधनलाई फिर्ता लिन सकिंदैन ।
८.१.२०.३ समितिमा छलफल गर्दा हित समूह, सम्बद्ध सरोकारवाला वा विशेषज्ञलाई आमन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
८.१.२०.४ समितिमा ह्विप जारी गर्ने प्रचलन छैन ।
८.१.२०.५ समितिमा विधेयक दफावार छलफल भइसकेपछि समितिले गरेको निर्णय सहितको प्रतिवेदन तयार गरी समितिको सभापति वा निजको अनुपस्थितिमा सभामुखले तोकेको अन्य सदस्यले समितिको प्रतिवेदन सहितको विधेयक व्यवस्थापिकामा पेश गर्नुपर्छ ।

८.१.२१ विधेयक फिर्ता लिन सकिने

८.१.२१.१ विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले आपूmले प्रस्तुत गरेको विधेयक सदनकोस्वीकृति लिई फिर्ता लिन सक्दछ । फिर्ता लिने अनुमतिकोलागि प्रस्ताव पेश गर्न चाहेमा प्रस्ताव व्यवस्थापिकामा पेश गर्ने मितिभन्दा एक दिन अगावै महासचिव वा सचिवलाई सूचना दिनु पर्छ ।
८.१.२१.२ समितिमा विचाराधीन विधेयक फिर्ता लिन अनुमतिको प्रस्ताव प्राप्त भएमा समितिले सोही व्यहोराको प्रतिवेदन तयार गरी विधेयक फिर्ता लिने प्रस्ताव व्यवस्थापिका समक्ष पेश गर्नु पर्छ । त्यस्तो प्रस्तावमा कुनै सदस्यको विरोध प्रस्ताव पेश भएमा प्रस्तावक र विरोधकर्ता दुवैलाई संक्षिप्त वक्तव्य दिन लगाई दुवै प्रस्ताव व्यवस्थापिकामा निर्णयार्थ पेश गरी फिर्ता लिने प्रस्ताव स्वीकृत भएमा मात्र फिर्ता लिन सकिन्छ ।

८.१.२२ विधेयकको तृतीय वाचन

८.१.२२.१ विधेयकमाथि सदनमा दफावार छलफल भएकोमा सो समाप्त भएपछि र समितिमा दफावार छलफल भएकोमा समितिको प्रतिवेदन प्रस्तुत भएपछि प्रतिवेदन सबै सदस्यहरूलाई वितरण गरिन्छ ।
८.१.२२.२ प्रतिवेदन वितरण भएको चौबीस घण्टापछि विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले प्रतिवेदन सहितको विधेयक माथि छलफल गरियोस् भन्ने वा कुनै खास दफा वा दफाहरूको सम्बन्धमा पुनः विचारार्थ निर्देशन सहित समितिमाविधेयक फिर्ता पठाइयोस् भन्ने प्रस्ताव पेश गर्न सक्दछन् ।
८.१.२२.३ प्रतिवेदन सहितको विधेयक माथि छलफल गरियोस् भन्ने प्रस्ताव पारित भएमा विधेयकमा छलफल गरिन्छ भने विधेयक समितिमा फिर्ता पठाउने निर्णय भएमा विधेयक माथि पुनः विचार गरी प्रतिवेदन पेश गर्न सम्बन्धित समितिमा फिर्ता पठाइन्छ ।
८.१.२२.४ तर प्रस्तुतकर्ता सदस्यले पहिलो प्रस्ताव राखेकोमा अन्य सदस्यबाट अर्को प्रस्ताव पेश गरिएकोमा उक्त दुवै प्रस्तावहरू निर्णयार्थ व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गरिन्छ र निर्णय बमोजिमको प्रक्रिया पूरा गरिन्छ । पुनः विचारार्थ फिर्ता आएको विधेयक माथि समितिले विचार गरी प्रतिवेदन सहितको विधेयक व्यवस्थापिकामा पुनः प्रस्तुत गर्दछ ।

८.१.२३ व्यवस्थापिकाबाट स्वीकृति

८.१.२३.१ व्यवस्थापिकामा विधेयक उपरको दफावार छलफल समाप्त भएपछि र समितिमा दफावार छलफल भएकोमा समितिको प्रतिवेदन माथिको छलफल समाप्त भएपछि विधेयक प्रस्तुतकर्ता सदस्यले विधेयक व्यवस्थापिकाबाट पारित गरियोस् भन्ने प्रस्ताव पेश गर्दछन् र उक्त
प्रस्ताव कुल सदस्य संख्याको बहुमतबाट स्वीकृत भएमा विधेयक पारित भएको मानिन्छ ।

८.१.२४ गैर सरकारी विधेयक निष्क्रिय हुने अवस्था

८.१.२४.१ कुनै गैर सरकारी विधेयक प्रस्तुतकर्ता व्यवस्थापिकाको सदस्य नरहेमा वा नभएमा वा उक्त विधेयक पारित नहुँदै निज मन्त्री भएमा
विधेयक स्वतः निष्क्रिय भएको मानिन्छ ।
८.१.२५ आनुषङ्गिक सुधार

८.१.२५.१ व्यवस्थापिकाबाट पारित भएका विधेयकमा अनायास हुन गएका भाषिक, शाब्दिक र प्राविधिक रूपमा देखिएका त्रुटिलाई आनुषङ्गिक सुधार मार्फत सच्याउन सकिन्छ । परिच्छेद, दफा, उपदफा, खण्ड तथा उपखण्डको क्रम र सँख्या र तिनीहरूको उद्धरण गलत हुन गई नसच्याई नहुने ठहर भएका विषयमा मात्र आनुषङ्गिक सुधार मार्फत सच्याउन सकिन्छ ।

८.१.२६ विधेयकको प्रमाणीकरण र स्वीकृति

८.१.२६.१ व्यवस्थापिकाबाट पारित विधेयक व्यवस्थापिकाको सभामुखबाट उक्त विधेयक व्यवस्थापिकाको कुन मितिमा बसेको बैठकबाट पारित भएको हो सो मिति समेत उल्लेख गरी आफ्नो हस्ताक्षरले प्रमाणित गरी प्रमाणीकरणका लागि राष्ट्रपतिसमक्ष पठाउनु पर्छ । त्यसमा राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण (स्वीकृति) भएपछि विधेयकले ऐनको रूप धारण गर्छ ।
८.१.२६.२ राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण भएको विधेयक राजपत्रमा प्रकाशन गर्दा “विधेयक”को ठाउँमा “ऐन” भन्ने शब्द राखी ऐनको नम्बर राखिन्छ । यति सालको यति नम्बरको यो ऐन भनेर उल्लेख गर्ने आधार प्रमाणीकरण भएको क्रमलाई लिने गरिएको छ ।

८.१.२७ ऐनको प्रकाशन

८.१.२७.१ नेपाल राजपत्रमा प्रकाशन

विधेयक प्रमाणीकरण भएपछि त्यसलाई सर्वसाधारणको जानकारीको लागि कानून मन्त्रालयको सचिवको नामबाट नेपाल राजपत्र भाग २ मा
प्रकाशन गरिन्छ ।

८.१.२७.२ वेबसाइटमा प्रकाशन गर्ने परम्पराको शुरूआत हुनुपर्ने सूचना पाउने नागरिकको हकलाई सम्मान गर्दै विधेयक प्रमाणित भएको
दिननै त्यस्तो विधेयक सरकारको सम्बद्ध निकायको वेवसाइट मार्फत सार्वजनिक गर्ने अभ्यासको शुरूआत गरिनु आवश्यक छ ।ज्ञज्ञघ

परिच्छेद-९ अध्यादेश

९.१ अध्यादेश

अध्यादेश ऐन सरह लागू हुने गरी जारी गरिने कार्यकारी आदेश हो । व्यवस्थापिकाको अधिवेशन वाबैठक चलिरहेको अवस्थामा बाहेक अन्य अवस्थामा तत्काल केही गर्न आवश्यक भएको अवस्थामा\ अध्यादेश जारी गरिन्छ । नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ को धारा ८८ मा “व्यवस्थापिका– संसदको अधिवेशन वा बैठक चलिरहेको अवस्थामा बाहेक अन्य अवस्थामा तत्काल केही गर्न आवश्यक परेको भत्रे कुरामा राष्ट्रपति सन्तुष्ट भएमा यस संविधानमा लेखिएका कुराहरूको प्रतिकूल नहुने गरी मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा आवश्यक अध्यादेश जारी गर्न सक्नेछ” भत्रे व्यवस्था छ । उपरोक्त प्रावधान बमोजिम अध्यादेश जारी गर्दा देहायका कुराहरूमा विचार पुर्याउनुपर्ने देखिन्छः –

क. व्यवस्थापिका–संसदको अधिवेशन वा बैठक चलिरहेको हुन नहुने,
ख. तत्कालै कानूनी व्यवस्था नगरेमा काममा बाधा पर्ने अवस्था रहेको हुनुपर्ने,
ग. तत्कालै कानूनी व्यवस्था गर्नुपरेको भत्रे कुरामा राष्ट्रपति सन्तुष्ट हुनुपर्ने,
घ. जारी हुने अध्यादेश संविधान अनुकूल हुनुपर्ने ।

९.२ अध्यादेश जारी हुने प्रक्रियाः

सम्बन्धित मन्त्रालयले तत्काल कानूनी व्यवस्था गर्न परेको कारण, अवधारणा तथा नीतिपत्र सहित अध्यादेश जारी गर्ने सम्बन्धमा राय परामर्शको लागि कानून मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ । कानून मन्त्रालयबाट राय परामर्श प्राप्त भएपछि सम्बन्धित मन्त्रालयले सिद्धान्त स्वीकृतिको लागि
मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्नु पर्छ । मन्त्रिपरिषद्बाट सिद्धान्त स्वीकृत भएमा अध्यादेशको मसौदाको तर्जुमाको लागि कानून मन्त्रालयमा पठाउनु पर्छ । कानून मन्त्रालयबाट मसौदा तर्जुमा भई कारबाही अघि बढाउन सहमति प्राप्त भएपछि सम्बन्धित मन्त्रालयले मन्त्रिपरिषद्मा प्रस्ताव पेश गर्नुपर्छ । मन्त्रिपरिषद्ले राष्ट्रपतिसमक्ष अध्यादेश जारी गर्न सिफारिस गरेपछि राष्ट्रपति सन्तुष्ट भएमा अध्यादेश जारी हुन्छ । सो अध्यादेश कानून मन्त्रालयले नेपाल राजपत्रमा प्रकाशन गराउने व्यवस्था गर्छ ।

उदाहरण

सार्वजनिक सेवालाई समावेशी बनाउनको लागि केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको अध्यादेश प्रस्तावनाः सार्वजनिक सेवामा सबै समुदाय, क्षेत्र तथा व्यक्तिको यथासम्भव सहभागिता गराई त्यस्तो सेवालाई समावेशी बनाउन प्रचलित कानूनमा तत्काल संशोधन गर्न
आवश्यक भएको र हाल व्यवस्थापिका–संसदको अधिवेशन नभएकोले, नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ को धारा ८८ को उपधारा (१) बमोजिम राष्ट्रपतिबाट यो अध्यादेश जारी भएको छ ।ज्ञज्ञद्ध

१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भः (१) यस अध्यादेशको नाम “सार्वजनिक सेवालाई समावेशीबनाउने सम्बन्धमा केही नेपाल ऐनलाई संशोधन गर्ने अध्यादेश, २०६५” रहेकोछ ।

(२) यो अध्यादेश तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ ।

अध्यादेशको संक्षिप्त नाम र प्रारम्भमा “ऐन” शब्दको सट्टा “अध्यादेश” राखिन्छ । अध्यादेश जारी भएपछि बसेको व्यवस्थापिकाको बैठकमा त्यस्तो अध्यादेश पेश गर्नुपर्छ र व्यवस्थापिकाले अध्यादेश स्वीकार नगरेमा त्यस्तो अध्यादेश स्वतः निष्क्रिय हुन्छ । व्यवस्थापिकाले अध्यादेश स्वीकार गरेतापनि व्यवस्थापिकाको बैठक बसेको साठीदिन पछि अध्यादेश निष्क्रिय भई कानूनी रिक्तता आउने हुँदा सो अवधिभित्रै उक्त अध्यादेशलाई प्रतिस्थापन गर्ने ऐन बनिसक्नुपर्छ । अध्यादेशको व्यवस्थालाई निरन्तरता दिन आवश्यक भएमा पुनः ऐनको विधेयक मसौदा तर्जुमा गर्न र व्यवस्थापिकामा दर्ता गर्दाको अवस्थासम्म जुन प्रक्रिया अपनाइन्छ यसको लागि पनि सोही प्रक्रिया अपनाइन्छ । तर यस्तो विधेयकको अन्तमा निष्क्रियताको परिणाम रहन्छ । सो सम्बन्धी उपशीर्षकमा चर्चा गरिसकिएको छ । अध्यादेशलाई प्रतिस्थापन गर्ने उद्देश्यबाट व्यवस्थापिकामा प्रस्तुत गरिने विधेयकको साथमा उक्त कानून बनाई अध्यादेशको रूपमा तत्काल लागू गर्नु परेको परिस्थिति र कारण सहितको विवरण संलग्न गर्नुपर्छ । नेपालमा अध्यादेशबाट कुनै निकाय वा संस्था नै स्थापना गर्ने वा भइरहेको ऐन खारेज गरिएको उदाहरण समेत छ । जस्तैः चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान अध्यादेश, २०५९ बाट चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान स्थापना भएको र कम्पनी अध्यादेश, २०६२ ले कम्पनी ऐन, २०५३ लाई खारेज गरेको थियो ।

परिच्छेद-११ कानून तर्जुमा गर्दा बारम्बार हुनसक्ने त्रुटिहरू

 ११.१ दफा, उपदफा, खण्ड, छुट वा दोहोरिन सक्ने
कानून तर्जुमा गर्दा दफा, उपदफा, खण्ड, छुट वा दोहोरो पर्न सक्छन् । यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
उदाहरणः

(क) भएको
१३ समितिको गठन,
समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार
१४ समितिको बैठक

(ख) हुनुपर्ने
१३ समितिको गठन
१४ समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार
१५ समितिको बैठक
यस्तै कुनै दफाको उपदफामा संशोधन गर्नुपर्दा पनि दफा, उपदफा उधृत गर्न छुट
हुनसक्छ ।

उदाहरण

क) संवैधानिक निकायका पदाधिकारीको पारिश्रमिक, सेवाका शर्त र सुविधा सम्बन्धी ऐन, २०५३ को दफा १९ मा रहेका “पदाधिकारीको” भन्ने शब्द पछि “पदमा बहाल छँदै” भन्ने शब्दहरू थपिएका छन् ।

(ख) दफा १९ को उपदफा (२) मा “पदाधिकारीको मृत्यु भएमा” भन्ने शब्दहरू छन् भने सोही दफाको उपदफाको (३) मा “पदाधिकारीको पदमा बहाल छँदै” भन्ने शब्दहरू छन् । अब दफा १९ मात्र प्रयोग गरिएमा उपदफा (३) मा पनि पदाधिकारीको भन्ने शब्दपछि “पदमा
बहाल छँदै” भन्ने शब्दहरू थप्नुपर्ने हुन्छ जुन आवश्यक र सान्दर्भिक हुँदैन । त्यस्तै स्पष्ट रूपमा दफा १९ को उपदफा (२) मा रहेको “पदाधिकारीको …………….” भनी उल्लेख गर्नुपर्छ ।

११.२ शब्दहरू दोहोरिन सक्ने
कहिलेकाही अनावश्यक रूपमा शब्दहरू दोहोरिई त्रुटि हुनसक्छ यसमा पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

उदाहरण

संवैधानिक निकायका पदाधिकारीहरूको पारिश्रमिक, सेवाका शर्त र सुविधा सम्बन्धी ऐन, २०५३ को दफा १९ को उपदफा (३) मा “संवैधानिक निकायमा पदाधिकारीको पदमा वहाल हुँदै वा निवृत्तिभरण पाउन थालेको सात वर्ष नपुग्दै संवैधानिक निकायको पदाधिकारीको मृत्यु भएमा
…………….” भनी उल्लेख छ । यहाँ पछिल्लो “संवैधानिक निकायको पदाधिकारीको” भन्ने शब्दहरू अनावश्यक रूपमा दोहोरिएका छन् । “पदाधिकारीको पदमा वहाल छँदै वा निवृत्तिभरण पाउन थालेको सात वर्ष नपुग्दै मृत्यु भएमा” भनी उल्लेख हुनुपथ्र्यो ।

११.३ दफा उधृत गर्दा हुनसक्ने त्रुटि
कहिलेकाही दफा उधृत गर्दापनि त्रुटि हुनसक्छ ।

उदाहरण

५. समितिको गठनः
६. समितिको काम, कर्तव्य र अधिकारः
७. समितिको योग्यताः दफा ६ बमोजिम गठित समितिको सदस्यमा मनोनयन वा नियुक्ति हुने …. भनी लेखिन गई त्रुटि हुनसक्छ ।

११.४ खारेजी र संशोधन

कुनै ऐनको खारेजी र संशोधन अमूर्त रूपमा भएको देखिन्छ ।
उदाहरणः आयटिकट दस्तुर ऐन, २०१९ को दफा ९
“९. खारेजी र संशोधनः यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेका नियमहरूसँग बाझिने जति नेपाल
कानून खारेज भएको वा अवस्थानुसार यो ऐन वा यस ऐनसँग मिल्ने गरी संशोधन भएको
मानिनेछ ।”
यसरी अमूर्त रूपमा संशोधन गर्नु त्रुटिपूर्ण हुन्छ । यो प्रावधानलाई यसरी राख्न सकिन्छ ।
“प्रचलित कानूनमा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएता पनि आयटिकट दस्तुर लिँदा यसै ऐन बमोजिमको
आयटिकट दस्तुर लिनुपर्ने छ ।”

११.५ शब्द प्रयोगमा असमानता

शब्दको प्रयोगमा समानता नहुनु पनि कानून तर्जुमा गर्दा देखिने त्रुटि हो ।
उदाहरणः
(क) नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ को धारा ३८ को उपधारा (१) मा ‘मन्त्रिपरिषद्को गठन’ भनिएको छ भने उपधारा (३) मा ‘अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्’ र उपधारा (४) ‘मन्त्रिपरिषद्’ उल्लेख छ । ‘मन्त्रिपरिषद्’ को अघि अन्तरिम शब्द राख्नुपर्ने आवश्यक थिएन ।ज्ञद्दड
(ख) धारा १०४ (२) मा “ … न्यायाधीशको पारिश्रमिक, बिदा, भत्ता, निवृत्तिभरण र सेवाका अन्य शर्तहरू” भन्ने व्यवस्था रहेको छ भने धारा १०९ (७) मा “… जिल्ला अदालतको न्यायाधीशको पारिश्रमिक, भत्ता, निवृत्तिभरण, बिदा, उपदान र सेवाका अन्य सुविधा र
सेवाका अन्य शर्तहरू” भन्ने व्यवस्था रहेको छ । धारा १०४ (२) मा पारिश्रमिक पछि बिदा छ तर १०९ (७) मा पारिश्रमिक पछि
भत्ता शब्द छ । त्यस्तै १०९ (७) मा उपदान र सेवाका अन्य सुविधा भन्ने शब्दहरू छन् भने १०४ (२) मा ती शब्दहरू छैनन् । यस्तै संविधानको धारा ११९ को उपधारा (६) र धारा १२५ को उपधारा (७) मा संवैधानिक निकायका पदाधिकारीको सम्बन्धमा “पारिश्रमिक र सेवाका अन्य शर्तहरू” मात्र राखिएको छ । धारा १६५ (ङ) मा “पारिश्रमिक” भन्नाले तलब, भत्ता, निवृत्तिभरण र अन्य कुनै किसिमको पारिश्रमिक तथा सुविधा समेत सम्झनु पर्छ” भनी स्पष्ट परिभाषा गरिएको हुनाले “पारिश्रमिक र सेवाका अन्य शर्तहरू” मात्र राख्नु नै पर्याप्त हुन्छ ।
(ग) तत्कालीन नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ को धारा ४२ को उपधारा (४) मा “भङ्ग” भन्ने शब्द रहेको थियो भने धारा ५३ को उपधारा (४) मा “विघटन” भन्ने शब्द प्रयोगसोही प्रयोजनका निम्ति गरिएको थियो । यसरी एउटै अर्थ निस्कने शब्दलाई प्रयोग गर्दा भिन्न भिन्न शब्दको प्रयोग गर्नु तर्जुमाको त्रुटि हो ।

‘वा’ र ‘र’ को प्रयोग
कानूनको तर्जुमा गर्दा ‘वा’ र ‘र’ को प्रयोग गर्दा होसियारी अपनाउनु पर्ने हुन्छ ।

उदाहरणः कुनै ऐनमा सजायको व्यवस्था गर्दा एक वर्ष कैद वा दश हजार रूपैयाँ भन्ने उल्लेख
भएको भए ती मध्ये कुनै एक सजाय हुन्छ । तर एक वर्षसम्म कैद र दश हजार रूपैयाँ जरिवाना
भन्ने उल्लेख भएको भए ती दुवै सजाय गर्नुपर्छ । यसरी ‘वा’ ले विकल्प जनाउँछ भने ‘र’ ले
समावेस दुवैलाई जनाउँछ ।

११.७ अल्पविराम (,) को प्रयोग
कानून तर्जुमा गर्दा अल्पविरामको प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्छ । कानून तर्जुमा गर्दा त्रुटि हुनसक्ने
सम्भावनाहरू मध्ये यो पनि एउटा हो । कहिले आवश्यक नपर्ने ठाउँमा अल्पविरामको प्रयोग हुन्छ
भने कुनै समयमा प्रयोग गर्नै पर्ने ठाउँमा प्रयोग हुँदैन । अल्पविरामको प्रयोग गरेपछि त्यसले
शब्दको अलग अलग अस्तित्व बुझाउँछ ।

उदाहरणः वालक, वृद्ध, अपाङ्गज्ञद्दढ
माथिका शब्दमा अल्पविरामले शब्दको छुट्टाछुट्टै अस्तित्व बोध गराएको छ । अल्पविराम
छुटेमा अर्थ नै फरक पर्छ । यदि ‘वृद्ध’ पछि अल्पविराम छुट्न गएमा “वृद्ध अपाङ्ग” भन्ने बोध हुन्छ र
वृद्ध अपाङ्गले सुविधा पाउने र अन्य अपाङ्गले सुविधा नपाउने हुन जान्छ ।

११.८ अंक लेखनमा हुने त्रुटिहरू

ऐनमा अंकलाई लेख्दा कुन अवस्थामा अक्षरमा र कुन अवस्थामा अंकमा मात्र लेख्ने भन्ने समस्या रहेको देखिन्छ । यो समस्या खासगरी उमेर, समय र रकमलाई उल्लेख गर्दा बढी उत्पन्न हुने देखिन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटै ऐनमा पनि अंकलाई अंक वा अक्षर के मा लेख्ने विषयमा
एकरूपता रहेको देखिंदैन ।

उदाहरण
पुनरावेदन तथा जिल्ला अदालतका न्यायाधीशहरूको पारिश्रमिक, सुविधा तथा सेवाका अन्य शर्तहरू सम्बन्धी ऐन, २०४८ लाई लिन सकिन्छ । उक्त ऐनको दफा १० मा दैनिक तथा भ्रमण भत्ता अन्तर्गतको “खण्ड (क) मा पुनरावेदन अदालतको मुख्य न्यायाधीशलाई रू. १६० भनी अंकमा
लेखेको देखिन्छ भने सोही ऐनको सोही दफाको उपदफा (२) को “खण्ड (ख) मा पुनरावेदनको मुख्य न्यायाधीशलाई भ्रमण गर्दा प्रतिकोष पन्ध्र रूपैयाँ” भनी अक्षरमा लेखिएको देखिन्छ । यस्तो विषयमा अक्षरमा राखी तर्जुमा गर्नुपर्छ ।

११.९ तर्जुमाकारबाट हुन सक्ने त्रुटि

विधेयक तर्जुमा गर्दा तर्जुमाकारले गरेका कतिपय त्रुटिहरूले गर्दा ऐन कार्यान्वयन गर्ने र व्याख्या गर्ने लगायत सर्वसाधारणको व्यवहारमा असर पर्न सक्छ ।

उदाहरण

(क) नेपाल कोर्ट फी ऐन, २०१७
नेपाल कोर्ट फी ऐन, २०१७ को दफा १४ को उपदफा (३) मा “कोर्ट फी लाग्ने मुद्दामा दिएको नालिस उजूर वा पुनरावेदनको लेखाई अनुसार लाग्नेभन्दा घटी कोर्ट फी ल्याएको नदेखिए नपुग जति कोर्ट फी दाखिल गर्न लगाई मात्र मुद्दा दायर हुन सक्नेछ” भन्ने उल्लेख भएको देखिन्छ ।घटी कोर्ट फी ल्याएको देखिए भन्ने हुनु पर्नेमा “नदेखिए” भन्ने उल्लेख हुन गई अर्थको अनर्थ लागेको छ ।

(ख) गुठी संस्थान ऐन, २०३३
गुठी संस्थान ऐन, २०३३ को दफा ६२ मा संस्थान, वादी वा प्रतिवादी भएको मुद्दामा शुरू कारबाही र किनारा गर्ने अधिकारक्षेत्र अञ्चल अदालतलाई दिइएको थियो । सो दफा न्याय प्रशासन सुधार (दोस्रो संशोधन) ऐन, २०४३ ले खारेज ग–यो । तर्जुमाकारले यसको अभिलेख राखेको देखिएन । न्याय प्रशासन ऐन, २०४८ द्वारा सो दफा ६२ मा रहेको “अञ्चल अदालतको” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “जिल्ला अदालतको” भन्ने शब्दहरू राखिएको छ भनी संशोधन गरियो । २०४३ सालमै खारेज भइसकेको दफा ६२ लाई बहाल रहेको सम्झी संशोधन गरियो । अझ तर्जुमाकारको असावधानीको कारण गुठी संस्थान (दोस्रो संशोधन) ऐन, २०४९ द्वारा सो दफा ६२ लाई पुनः खारेज ग–यो ।

(ग) करार ऐन, २०५६
करार ऐन, २०५६ को दफा ५९ को उपदफा (२) यस प्रकार छः “(२) खण्ड (क), (ख) र (ग)
बमोजिम गर्नुपर्ने कर्तव्य पूरा नगरेको कारणबाट मुख्य व्यक्तिलाई कुनै हानि नोक्सानी भएमा त्यस्तो
हानि नोक्सानी प्रतिनिधिले व्यक्तिगतरूपमा व्यहोर्नुपर्नेछ । उक्त खण्ड (क), (ख) र (ग) कुन दफा वा
उपदफाका खण्डहरू हुन खुल्दैनन् । उक्त उपदफा (२) मा “उपदफा (१) को” भन्ने शव्दहरू छुटेको
देखिन्छ । यस्ता कुरामा विधेयक तर्जुमाकार सतर्क हुन जरूरी छ ।

(घ) अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोग ऐन, २०४८

उक्त ऐनको दफा ९ मा “अनुचित कार्यबाट प्रतिकूल असर पर्ने व्यक्तिले स्वयं आयोगमा उपस्थित भई उजूरी दिएकोमा बाहेक हुलाकबाट वा अन्य कुनै प्रकारले आयोगमा उजूरी पठाएकोमा त्यस्तो उजूरी प्राप्त भएको सात दिनभित्र सो उजूरी सनाखत गर्न आयोगले अनुचित कार्यबाट प्रतिकूल असर पर्ने व्यक्तिलाई आयोगमा उपस्थित हुने सूचना पठाउनु पर्नेछ ” भन्ने प्रावधान छ । यस दफामा “सात दिनभित्र सो उजूरी सनाखत गर्न” भन्नाले सात दिन भित्रनै सनाखत गर्नुपर्ने भन्ने बुझिन्छ । यो हो भने जुम्लाबाट आएको उजूरी सात दिनभित्र सनाखत गर्न सम्भव नै छैन । तर सात दिनभित्रमा सूचना पठाउने मनसाय हो भने यो कुरा ऐ.नको सो व्यहोराबाट स्पष्ट छैन । सात दिनभित्र सूचना पठाउने हो भने देहाय बमोजिम हुनुपर्छ । “… आयोगमा उजूरी पठाएकोमा त्यस्तो उजूरी सनाखत गर्न सो उजूरी प्राप्त भएको मितिले सात दिन भित्र आयोगले अनुचित कार्यबाट प्रतिकूल असर पर्ने व्यक्तिलाई आयोगमा उपस्थित हुन सूचना पठाउनु पर्नेछ ।”

भाग-२ परिच्छेद -१ भाषा सम्बन्धी

१.१ भाषा

भाषा विचार प्रकट गर्ने उपयुक्त माध्यम हो । भाषाका माध्यमबाट नै मानिसले आफ्नो विचार अरू मानिस समक्ष व्यक्त गर्न र अरूले प्रकट गरेको विचार आफूले ग्रहण गर्न सक्दछ । भाषाको प्रयोग गर्दा अरूले स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्ने गरी गर्नुपर्छ । कानून लिखित रूपमा मात्र व्यक्त गरिन्छ । कानूनको तर्जुमा गर्दा भाषाको प्रयोगमा विचार पु¥याउन आवश्यक छ । कानूनमा प्रयोग भएको भाषा कानूनका व्याख्याकर्ता, पालनकर्ता र प्रयोगकर्ता सबैले स्पष्ट रूपमा बुझ्ने किसिमको हुनुपर्छ । अस्पष्ट, क्लिष्ट वा दोहोरो अर्थ जनाउने भाषा प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

१.२ कानूनी मसौदाको भाषा

नेपालमा हाल देवनागरी लिपि प्रयोग हुने नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा मानिएको छ । तसर्थ कानून तर्जुमा गर्दा नेपाली भाषामा गर्नुपर्छ ।

१.३ स्वर, व्यञ्जन र अङ्कः

कानून तर्जुमा गर्दा देवनागरी लिपिका स्वर, व्यञ्जन र अङ्कको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । देवनागरी लिपिका स्वर, व्यञ्जन र अङ्क परिशिष्ट – १ मा दिइएको छ ।

१.४ लक्षित वर्ग र भाषा

कानून जनताले जनप्रतिनिधिमार्फत जनताको लागि बनाउने हो । तसर्थ कानूनको लक्षित वर्गप्रति तर्जुमाकार सदैव संवेदनशील हुनुपर्छ । लक्षित वर्गले बुझ्ने भाषा नै कानून तर्जुमाको सर्वोत्तम भाषा हो । कुनै कानून प्राविधिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित हुन्छ । त्यस्तोमा प्राविधिक शब्द प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ तथापि कानून क्लिष्टता र प्राविधिकताबाट जेलिन जकडिन हुँदैन । भाषाकै कारणले कानून आम मानिससम्म पुग्न सकेन भने कानूनको मर्म र उद्देश्य नै पराजित हुन्छ । तसर्थ सामान्य विषयमा अति प्राविधिकता र प्राविधिक विषयमा अति सामान्यीकरण गर्नु हुँदैन ।

१.५ शब्दहरूको खोजी
कानून तर्जुमाकार शब्दको खोजीकर्ता पनि हो । तर्जुमाकारले कानून तर्जुमाका लागि नेपाली भाषाका शब्दकोषहरूको संग्रह गर्नुपर्छ । नेपाली भाषामा खोजेको शब्द नपाइए अरू राष्ट्रिय भाषाका शब्दहरूलाई आधार बनाउन सकिन्छ । बोलिचालीको नेपाली भाषामा ठूलो शब्द भण्डार छ । आञ्चलिक रूपमा पनि भिन्नाभिन्नै शब्दहरू प्रयोग गरिन्छन् । तसर्थ तर्जुमाकारले नेपाल भित्र विभिन्न नेपालीले बोल्ने भाषाका शब्दलाई खेलाउन सक्नुपर्छ ।

१.६ विदेशी भाषाको सहयोग
कानून तर्जुमाकारले विदेशी भाषाका शब्द प्रयोग नगर्ने प्रतिज्ञा गर्न सक्दैन । कतिपय शब्दहरूले नेपाली भाषामा तत्सम शब्दको रूपमा ठाउँ बनाइ सकेका छन् । यस्तै कैयौं शब्दहरूले तद्भव रूपमा स्थान बनाएका छन् । ती शब्दका वैकल्पिक नेपाली शब्द नहुन पनि सक्छन् । आम
मानिसको बोली व्यवहारमा आएका त्यस्ता आगन्तुक शब्दको प्रयोगलाई पूर्णतः नकार्न सम्भव हुँदैन । तर प्राथमिकता भने नेपाली भाषा र नेपाली जातिले बोल्ने भाषालाई नै दिनुपर्छ ।

१.७ शब्द चयन

१.७.१ विगतमा संस्कृत, अरबी, फारसी, उर्दु एवं हिन्दी शब्दहरूको प्रयोग अत्यधिक गरिन्थ्यो । अहिले पनि कतिपय ती शब्दहरूले निरन्तरता पाइरहेका छन् । अझ आजकल त अंग्रेजी शब्दहरूको प्रयोग बढी मात्रामा हुने गरेको छ । सम्भव भएसम्म नेपाली भाषाकै प्रयोग गर्नुपर्छ ।

१.७.२ कानून तर्जुमा गर्दा एउटै शब्दलाई विभिन्न रूपमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ । जस्तैः वातिल – वातेल, तारिख – तारीख – तारेख, वारिस – वारेस, बेहोरा – व्यहोरा, मनासिव – मुनासिव आदि । यस्ता बहुरूपको प्रयोग गर्न हुँदैन । कानूनमा एउटै शब्द प्रयोग गर्दै जानुपर्छ ।

१.७.३ कानून तर्जुमा गर्दा एउटै अर्थ जनाउन एकभन्दा बढी शब्दको प्रयोग हुने गरेकोछ । कानून व्याख्या सम्बन्धी ऐन, २०१० ले कसूर शब्दको परिभाषा गरेको छ । व्यवहारमा ‘कसूर’ जनाउन खत, वात, अपराध र तक्सिर जस्ता शब्दको प्रयोग कायमै देखिन्छ । एउटै र आधिकारिक शब्द प्रयोग गर्नुपर्छ ।

१.७.४ अझ पनि नेपाली कानूनमा मध्यकालीन भाषाको उच्चारण र रूपहरूको प्रयोग हुने गरेको छ । जस्तैः चढायाको आदि । प्रचलनमा नरहेका शब्दलाई समय सापेक्ष शब्दले विस्थापित गर्दै जानुपर्छ ।

१.७.५ कानून तर्जुमा गर्दा शब्दहरूको मानक रूपप्रति वेवास्ता गरिएको देखिन्छ । जस्तोः अन्तर्राष्ट्रिय, सुपरीवेक्षण, पुनरावलोकन, राजनैतिकआदि । कानूनमा मानक र शुद्ध शब्दको प्रयोग गर्दै जानुपर्छ ।

१.७.६ कानून तर्जुमा गर्दा लैङ्गिक तटस्थता प्रति ध्यान दिनुपर्छ ।ज्ञघघ

१.७.७ कानून तर्जुमा गर्दा अनावश्यक रूपमा शब्दहरू मिसमास गरी बनाउने प्रवृत्ति छ । जस्तोः करारीय, शहरोन्मुख आदि । यसरी मिसमास गरी आफूखुसी शब्द बनाउनु हुँदैन ।

१.७.८ कानून तर्जुमा गर्दा अनावश्यक रूपमा शब्दहरूको घुँइचो लगाउने प्रवृत्ति रहेको छ । लामो आयतनको सट्टा स–साना शब्दहरूको प्रयोग गर्ने गरेको देखिन्छ ।

१.७.९ विज्ञान प्रविधि लगायत नव विकसित क्षेत्रहरूमा प्रयोग हुने अन्य भाषाका शब्दहरूलाई विस्थापित गरी अनुवाद गर्न नेपाली भाषामा पर्याप्त शब्द नपाइन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा आगन्तुक शब्दको प्रयोग गर्नुपर्ने वाध्यता रहन सक्छ ।

१.७.१० कानून तर्जुमा गर्दा मूल भाषाको एउटै शब्दलाई भिन्न भिन्न रूपमा अनुवाद गर्नु हुँदैन ।

१.७.११ मूल भाषामा शब्दले जुन अर्थ दिन्छ त्यो भन्दा भिन्न अर्थ दिने गरी अनुवाद गर्न हुँदैन । उदाहरणार्थ अंग्रेजी भाषाको ‘सेक्स वर्कर’ शब्दको अर्थ यौन व्यवसाय गर्ने भन्ने हो । तर नेपालीमा त्यसलाई यौनकर्मी भनी अनुवाद गरियो । यौनकर्मीको सामान्य अर्थ यौन कर्म गर्ने सबै व्यक्ति भन्ने हुन्छ ।

१.८ आगन्तुक शब्दको प्रयोग
१.८.१ अरू भाषामा रूढ भैसकेका शब्दले जुन अर्थ वा भाव वा विचार बोकेका हुन्छन् त्यसको विकल्प नेपाली भाषामा नहुने समस्या पनि हुनसक्छ । त्यस्तोमा अरू भाषाको कानूनमा रूढ भएका शब्दको प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । साथै अन्य भाषाका कतिपय शब्दले नेपाली जनमानसमा पहिलेदेखि नै ठाउँ बनाइसकेका हुन सक्छन् । ती शब्दको विकल्प प्रयोग नगरी अरू शब्दको प्रयोग गर्दा अनौठो वा नौलो लाग्न सक्छ । तसर्थ विगतदेखि नेपाली जनमानसमा रूढ भैसकेका शब्दलाई कानून तर्जुमा गर्दा पूर्णतः इन्कार गर्न नसकिने हुन सक्छ ।

१.८.२ अब राष्ट्रिय कानूनले पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्वरूप ग्रहण गर्दैछन् । यस्तै कतिपय कानून विदेशी लक्षित पनि हुन हुन्छन् । यस्तै कतिपय अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको आधारमा वा तिनको अध्ययन गरी नेपालमा कानून तर्जुमा गर्नुपर्ने हुन्छ ।

१.८.३ नेपाली शब्द मात्रले अर्थ स्पष्ट नहुने देखिएमा प्रयोग भएको नेपाली शब्द पछि अंग्रेजी वा अन्य भाषाको शब्दलाई देवनागरी लिपिमै लेख्ने अभ्यास रहेको छ । सैनिक ऐन, २०६३ मा यसको प्रशस्त प्रयोग गरिएको छ । जस्तैः बल (फोर्स), प्रधान सेनापति (चिफ अफ द आर्मी स्टाफ), जगेडा बल (रिजर्भ फोर्स), पदिकज्ञघद्ध (जुनियर कमाण्डिङ अफिसर), विल्लादार (नन् कमाण्डिङ अफिसर), म्युटिनी (सैनिक विद्रोह) आदि ।

१.८.४ कानूनको अनभिज्ञता क्षम्य हुँदैन । आम मानिसले त्यही भाषामा लेखिएको कानून राम्ररी बुझ्दछन् जुन भाषा उनीहरूले बोल्दछन्, लेख्दछन् । कानूनसम्म सहज पहुँचका लागि पनि आगन्तुक भन्दा नेपाली भाषाका शब्दहरू कै चयनका लागि पर्याप्त प्रयास हुनुपर्छ । यसका लागि तर्जुमाकारले नेपाली भाषाका शब्दको खोजी र अनुसन्धान गर्नुपर्छ ।

१.८.५ नेपाली कानूनमा प्रशस्त अंग्रेजी शब्दहरू प्रयोग भएका छन्, तिनलाई नेपालीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ।

१.९ वाक्य संरचना र शैली
१.९.१ नेपालमा कानून तर्जुमा गर्दा वाक्य संरचनामा पनि समस्या छ । हालसम्मको अभ्यास हेर्दा कानूनी नेपाली भाषाका वाक्यहरू संयुक्त, जटिल (मिश्र), मिश्रित धेरै छन् । साना र सरल वाक्य गठन गर्नुपर्छ । एउटा वाक्यमा एउटा विचार व्यक्त गर्नुपर्छ ।

१.९.२ कानूनी नेपाली भाषाका वाक्यहरूमा ‘भएबाट’, ‘भएमा’, ‘हुनाले’, ‘गर्नाले’ र ‘भएकाले’ जस्ता कारणबोधक शब्दहरू अत्यधिक प्रयोग गरी वाक्यलाई जटिल बनाउनु हुँदैन ।

१.९.३ कानून तर्जुमा गर्दा ‘र’, ‘तथा’, ‘वा’, ‘तर’, ‘तथापि’, ‘तापनि’, ‘इत्यादि’ संयोजक एवं अल्पविराम र अर्धविरामचिह्न प्रयोग गरी लामालामा वाक्य गठन गर्नु हुँदैन ।

१.९.४ कानून तर्जुमा गर्दा वाक्यहरूको वाक्य बनाउने, एउटा मुख्य वाक्य र अनेक आश्रित उपवाक्यहरू समावेस भएको वाक्य गठन गर्ने प्रवृत्तिमा सुधार ल्याउनुपर्छ ।

१.९.५ वाक्य गठन गर्दा ‘कर्ता’ को प्रयोग बीचबीचमा गर्ने वा कर्ताको प्रयोग नगर्ने समस्या पनि देखिन्छ । कर्तालाई अगाडि राखेमा दायित्व पनि प्रस्ट हुन्छ र वाक्य पनि बुझ्न सरल हुन्छ ।

१.९.६ अरूले नबुझ्ने गरी लेख्नु नै स्तरीयता, क्षमता र दक्षता हो भन्ने भ्रमबाट मुक्त रहन जरूरी छ ।

१.९.७ कानून तर्जुमा गर्दा धेरै अर्थ लाग्ने शब्द र वाक्यको प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

१.९.८ कानून तर्जुमामा अतिव्यप्तिको समस्या छ । मुलुकी ऐन कुटपीटको महलको ९ नं. मा हतियारहरूको लामो सूची पछि यस्तै किसिमको गैह्र जोखिमी हतियार भनीज्ञघछ उल्लेख छ । यस्तै हतियारको प्रयोग प्रक्रियामा पनि काटी हानी घोची जस्ता शब्दको प्रयोग छ । यो अति व्यप्तिको सट्टा “कुनै जोखिमी हतियारले घाउ पारेमा” भनी लेखेमा पनि कानूनको उद्देश्य पूरा हुन्छ ।

१.९.९ कानून तर्जुमामा अव्याप्ति वा शब्द प्रयोगमा कन्जुस्याईको पनि समस्या छ । आवश्यक पर्ने शब्द प्रयोग नगरेमा विचारलाई अस्पष्ट रअनिश्चित बनाउछ । उदाहरणका लागि – “सहिद गंगालाल राष्ट्यि हृदय केन्द्र ऐन, २०५७’ को सट्टा “सहिद गंगालाल राष्ट्यि हृदय उपचार केन्द्र ऐन, २०५७” लेखेको भए अस्पतालको स्थापनाको उद्देश्य अझ स्पष्ट हुन्थ्यो ।

१.९.१० अमूर्त र अस्पष्ट शब्द वा वाक्यको प्रयोग गर्नु हुँदैन । अमूर्तता र अस्पष्टताले कानूनको लक्ष्यलाई परास्त गर्दछ । तर्जुमाको त्रुटिले मुद्दाको संख्या बढाउने खतरा रहन्छ । खासगरी कानूनमा अश्लील र अनैतिक शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन । साथै आत्मगत शब्द र विशेषणको प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनु पर्छ ।

१.१० व्याकरण सम्बन्धी समस्या

१.१०.१ कानूनको अध्ययन गर्दा पढेको भाषाको आधारमा नै शुद्ध कानून तर्जुमा गर्नुपर्ने वाध्यता छ ।

१.१०.२ कानून तर्जुमाकारलाई भाषा सम्बन्धी खास तालीम दिई अध्यावधिक गर्ने मौका दिनुपर्छ ।

१.१०.३ कानूनी नेपाली भाषाबारे त विश्वविद्यालयमा पनि पढाइ हुँदैन । तालीममा पनि कानूनी नेपाली भाषाले महत्व पाउन सकेको छैन । तसर्थ कानूनी नेपाली भाषाबारे अध्ययन र तालीमको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

१.१०.४ तर्जुमा भएको मसौदालाई भाषिक शुद्धताका लागि व्याकरण जान्नेबाट जाँच गराउने. वा उनीहरूलाई मसौदा तर्जुमामा संलग्न गराउने चलन छैन । कानून तर्जुमामा भाषाविद्को सहयोग लिनुपर्छ ।

१.१०.५ कानूनी नेपाली भाषाको कुनै आधिकारिक प्रकाशन नहुँदा आधिकारिक प्रकाशन उपलब्ध गर्नुपर्छ ।

१.१०.६ आधिकारिक कानूनी शब्दकोष छैन । त्यस्तो शब्दकोषको निर्माण गर्नुपर्छ ।

१.१०.७ कानूनी नेपाली भाषाको सफ्टवेयर बनाई कम्प्युटरबाटै भाषा शुद्ध गर्ने प्रविधि विकास गर्नुपर्छ ।

परिच्छेद- २ कानूनी वाक्य संरचना

२.१ वाक्य

कानूनी वाक्य सरल, संक्षिप्त र अन्वितिपूर्ण हुनुपर्छ । एउटा जटिल वाक्यको अर्थ दुई तीन सरल वाक्यबाट व्यक्त गर्न सकिन्छ भने सरल वाक्यकै प्रयोग गर्नु पर्दछ । सरल वाक्य जटिल वाक्यको तुलनामा स्पष्ट हुन्छ । सरलता र स्पष्टताका साथै संक्षिप्ततामा उत्तिकै ध्यान दिनु पर्छ । तर, प्रधानता चाहिँ स्पष्टतालाई नै दिनुपर्छ । पदावलीको अर्थ एकै शब्दले दिन्छ भने त्यस्ता पदावलीका सट्टा शब्द नै प्रयोग गर्नुपर्छ ।
अरू अनावश्यक शब्दहरूलाई वाक्यमा ठाउँ दिनु हुँदैन । साहित्यिक लेखनमा जस्तो वाक्यगत विविधता कानूनी वाक्यमा हुनुहुँदैन । एउटा लामो जटिल वाक्यमा धेरै विचार लाद्ने परंपरागत प्रचलनबाट मुक्त हुनुुपर्छ । विद्वत्ता भाषिक जटिलतामा होइन, सरलतामा झल्किन्छ । ‘विचार गर्नमा चतुरो बन्ने तर सरल भाषा प्रयोग गर्ने’ एरिस्टोटलको सल्लाह कानूनी भाषाका सन्दर्भमा महत्वपूर्ण छ ।

जटिल भाषालाई जर्ज लुकाजले ‘इन्द्रजाल’ ‘वीजगणित’ भन्ने संज्ञा दिएका छन् । तसर्थ, पुरानो ढर्राको ‘इन्द्रजाली’ वाक्यरचनालाई विदा दिनुपर्छ

उदाहरणार्र्थ, मुलुकी ऐनको दामासाहीको महलको ४ नं. को वाक्य प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । आधा पृष्ठ लामो सो वाक्यमा अढाई सय भन्दा बढी शब्दहरू छन् । यस प्रकारको लेखनको सट्टा फरक–फरक वाक्यमा फरक–फरक विचार प्रस्तुत गर्नुपर्छ । जड भाषालाई परित्याग गर्नुपर्छ ।

२.१.१ करण–अकरणको प्रयोग

दोहोरो अकरण प्रयोग गर्नाले वाक्यको अर्थ सकारात्मक ÷नकारात्मक दुवै हुन सक्छ । जस्तो;

(१) विपक्षीको जिकिर मनासिब छैन भन्न मिलेन । (निषेध+निषेध ⇨ अनिषेध)
(२) जिकिर गर्नु हुन्न भने नगर्नोस् । (निषेध+निषेध⇨ निषेध) माथिको वाक्य (१) मा दुवै समापिका क्रियाको अर्थलाई निषेध गरिएको छ । दोहोरो अकरण झिक्नासाथ विपक्षीको जिकिर मनासिब छ भन्ने सरल वाक्य बन्छ । यसरी वाक्य (१) दोहोरो अकरणको कारणले जटिल वाक्य बनेको स्पष्ट छ । कानून तर्जुमामा दोहोरो अकरणको प्रयोग गर्नुको पछाडि कुनै कारण छैन ।

२.१.२ कालकाल

कानून भूत वा भविष्यका लागि होइन, वर्तमान समयकालागि बनेको हुन्छ र बनाइनु पर्छ । अपवादात्मक अवस्थामा बाहेक पश्चादर्शी असरको कानून बनाइँदैन । यो कानूनको सर्वमान्य सिद्धान्त पनि हो । यद्यपि सुविधा दिने दिलाउने प्रकृतिको कानून पश्चदर्शी असरको भएपनि मान्य हुने अभ्यास छ । त्यस्तै गरी भविष्यप्रभावी कानून पनि बनाउन सकिन्छ । तर पश्चदर्शी वा भविष्यप्रभावी जे भएपनि तत्काल लागू हुने अवस्थाका कानून सरहकै वर्तमान कालको भाषामा वाक्य संरचना गर्नु पर्छ । भूत वा भविष्यकालीन भाषाको प्रयोग गर्नु हुँदैन । कानून व्यवस्थालाई भविष्यप्रभावी बनाउने वा पश्चदर्शी असरको बनाउने भन्ने कुरा सोही कानूनको अर्को दफाले निर्धारण गर्नु पर्छ । यद्यपी, विद्यमान कानूनी भाषामा कालको प्रयोगमा एक रूपता र तर्कसंगति भने देखिदैन ।
जस्तो;
(१) देवनागरी लिपिमा नेपाली भाषा सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ ।
(२) नेपालमा बोलिने सवै मातृभाषाहरू राष्ट्र भाषा हुन् ।
अर्को दृष्टान्त;

(क) ढाँट्नेलाई माथि लेखिए बमोजिम सजाय हुनेछ ।
(ख) उमेर पुगेपछि मन्जुर नगरे त्यस्तो विवाह बदर हुन्छ ।
वाक्य (क) मा उल्लेख भएको कार्य पछि सम्पन्न हुन्छ । जबकि वाक्य (ख)
को कार्य चाहिं तुरून्त सम्पन्न हुन्छ । तसर्थ, यी दुई वाक्यलाई क्रमशः
ढाँट्नेलाई माथि लेखिए बमोजिम सजाय हुन्छ र उमेर पुगेपछि मन्जुर
नगरे त्यस्तो विवाह बदर हुन्छ भनी लेख्दा कालको सही प्रयोग हुन्छ ।

२.१.३ सङ्गसङ्गति

कानूनको भाषामा लिङ्ग सम्बन्धी सङ्गति पाइँदैन । जस्तोः
(क) आफ्नो स्वास्नी बाहेक एघार वर्ष नाघेकी जुनसुकै स्वास्नी मानिसलाई
(ख) भिन्न भएको कन्या ……….
कानून तर्जुमा गर्दा लैङ्गिक दृष्टिले भाषिक शुद्धता कायम राख्नु पर्छ ।

२.१.४ विभक्तिको प्रयोग
प्रस्तुत विवेचनामा विभक्ति भनेर ले, लाई, लागि÷निम्ति, देखि÷बाट, को÷का÷कीं÷रो÷रा÷री÷ंनो÷ना÷नी,मा लाई भनिएको छ । यी सबैको वृहत चर्चा यहाँ आवश्यक छैन ।नेपाली भाषामा बनोटका आधारमा सरल र तिर्यक गरी दुई प्रकारका कारकहरू छन् । यी दुईको प्रयोग सम्बन्धी नियमहरूको कडाइका साथ पालन गरिएको देखिदैन । कानूनको भाषा पनि यसबाट मुक्त छैन । खास गरी कानूनी भाषा औपचारिक र लेख्य भाषा भएकाले विभक्ति प्रयोग सम्बन्धी मानक व्याकरणका नियमहरू आत्मसात् गर्नुपर्छ ।

२.१.५ पुरूष

कानूनको मसौदा तृतीय पुरूषमा हुनुपर्छ ।

उदाहरण
म, हामी, तँ, तिमी, तपार्इँ जस्ता शब्द प्रयोग नगरी कसैले, कुनै व्यक्तिले, कसैलाई, कसैमा जस्ता शब्दको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

२.१.६ वचनवचन

कानून व्याख्या सम्बन्धी ऐन, २०१० को दफा १२ को उपदफा (२) ले एकवचनको शब्दले बहुवचन, बहुवचनको शब्दले एक वचनलाई बुझाउँछ भन्ने परिभाषा गरेको छ । यसैले अत्यावश्यक भएको अवस्थामा बाहेक कानूनको तर्जुमा गर्दा एक वचनको प्रयोग गर्नुपर्छ ।

२.१.७ वाच्य

सामान्यतः कर्तृ वाच्यको प्रयोग गर्नुपर्छ । जस्तो; प्रहरीले चोर पत्र्mयो, समात्यो । कर्तृ वाच्यमा दायित्व वहन गर्ने निकाय वा अधिकारी स्पष्टसँग खुल्छ । जस्तो; माथिको वाक्यमा चोर समात्ने दायित्व प्रहरीमा छ । यसको सट्टा ‘चोरहरू
समातिए’ भनेर कर्मवाच्य प्रयोग गर्दा दायित्व वहन गर्ने कार्य मात्र खुल्न आउँछ । तसर्थ, कर्मवाच्यको प्रयोग गर्ने नै हो भने ‘द्वारा’, ‘बाट’ ‘ले’ को प्रयोग गरी कर्तृवाच्यको कर्तालाई पनि वाक्यमा स्थान दिनुपर्छ । कर्मवाच्यको प्रयोग गरी लैङ्गिक तथा आदरार्थी तटस्थता अपनाउन सकिन्छ ।

२.१.८ संयोजक

कानून तर्जुमामा संयोजकको प्रयोग प्रति सचेतता हुनुपर्छ । ऐनमा विशेष गरी ‘वा’ र ‘र’ संयोजक प्रयोग भएको पाइन्छ । यी दुई संयोजकको प्रयोगबारे केही चर्चा गर्नु उचित हुन्छ ।

२.१.८.१ ‘वा’ को प्रयोग

नेपाली व्याकरणमा ‘वा’ विकल्पवाचक संयोजक हो । यसले पद, पदावली वा वाक्यलाई संयोजन गर्नुका साथै अर्थगत दृष्टिले विकल्प समेतज्ञघढ
बुझाउँदछ । महिला, दलित, आदिवासी, जनजाति, मधेसी वा किसान, मजदुर शब्द एक अर्काका विकल्प होइनन् । मधेसी निश्चित भौगोलिक
क्षेत्रको वासिन्दा हो भने ‘किसान’ निश्चित व्यवसायको तर जुनसुकै भूभागको वासिन्दा हुन् । मानिसलाई बेचबिखन गर्न, दास वा बाँधा
बनाउन पाइने छैन भन्नुको अर्थ कुनैपनि बनाउन पाइदैन भन्ने हो । दास र वाधा बनाउन पाइदैन भन्दा दास र बाँधा मध्ये एउटा बनाउन पाइनेदुबै बनाउन नपाइने भन्ने अर्थ लाग्न सक्छ । कानूनको उद्देश्य त्यस्तो होइन ।

२.१.८.२ ‘र’ को प्रयोग

‘र’ समुच्चयवाचक संयोजक हो । यसले पद, पदावली र वाक्यलाई जोड्दै त्यसरी जोडिएको भाषिक एकाइहरू मध्ये कुनै एकको सट्टा समूह वा
समुच्चयको अर्थबोध गराउँदछ ।

उदाहरण

‘परिवार’ भन्नाले सम्बन्धित व्यक्तिको पति वा पत्नी, छोरा, छोरी, धर्मपुत्र, धर्मपुत्री, बाबु, आमा, सौतेनी आमा र आफूले पालनपोषण गर्नु पर्ने दाजु, भाइ र दिदी बहिनी संझनुपर्छ भन्ने वाक्यमा अघिल्लो ‘र’ हटाई त्यसका ठाउँमा अल्पविराम चिह्न प्रयोग गर्नुपर्छ । अल्पविरामको प्रयोग गर्ने
ठाउँमा ‘र’ लाई संयोजकको रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । मुलुकको शासन व्यवस्था र सञ्चालन सम्बन्धी सबै काम प्रधानमन्त्रीले गर्नेछन् भन्ने
वाक्यमा संयोजक ‘र’ को प्रयोगको आवश्यक देखिदैन । ‘र’ हटाएपछि बन्ने वाक्य मुलुकको शासन व्यवस्था संचालन सम्बन्धी सबै काम प्रधानमन्त्रीले गर्नेछन् भने पनि पर्याप्त हुन्छ । उपधारा (१), (२), (३) र (४) को प्रयोजनका लागि “संविधानसभाको
बैठक” भन्नाले संविधानसभा र त्यसको कुनै समितिको बैठक समेतलाई जनाउँछ भन्दा ‘र’ को प्रयोग सही रूपमा भएको हुन्छ ।

२.१.९ पदयोग

एउटै डिकोमा जोडेर लेखिनु पदयोग हुन्छ । कानून तर्जुमा गर्दा व्याकरणका पदयोग सम्बन्धी नियमको पालना गर्नुपर्छ । प्राचीन र उत्थानकालीन कानूनी नेपाली भाषाको प्रयोगमा पदयोग र पदवियोगमा त्यति ध्यान गएको नदेखिएज्ञद्धण् तापनि वैधानिक कानून, २००४ देखि पछिका संविधान र मुलुकी ऐन, २०२० देखिको भाषामा पदयोग र पदवियोगमा राम्रो ध्यान दिएको पाइन्छ । विभक्ति र वचनबोधक प्रत्यय पदयोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः
(क) विभक्तिमा —संविधानले, मुचुल्कामा, तमसुकबाट, अभियुक्तको ।
(ख) नामयोगीमा —संविधानसँग, हँदैसम्म, नियमबाहिर, अभियुक्तसित, न्यायाधीशसमक्ष । (पछि, अघि, पूर्व, मुनि, माथि, वारि, बीच, भित्र, बाहिर, तर्फ, तिर, पट्िट, पछि, सामु, भन्दा, बमोजिम, सम्म, तक, बाहेक, सँग, सित, समेत, हरू)
(ग) समस्त शब्दमा —कानूनबमोजिम, न्यायपरिषद्, सम्बन्धविच्छेद, बन्दीप्रत्यक्षीकरण, दण्डसजाय, मौकातहकिकात आदि ।
(घ) प्राय दुई शब्दको समास भई बनेका शब्दहरूलाई पदयोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः आमाबाबु, छोराछोरी, लोग्नेस्वास्नी, घरबारी ।
(ङ) प्रत्ययवत् भई आएका शब्दसँगको समस्त शब्द पदयोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः नाटककार, इतिहासकार, श्रममूलक, आत्मपरक, केन्द्रीकरण, हानिकारक, वस्तुगत आदि ।
(च) द्वित्वशब्दमा — दफादफामा, दोषीदोषीलाई, धाराधाराबाट आदि ।
(छ) संयुक्त क्रियापदमा –……रहनेछन्, गर्नुपर्नेछ, दिनुपर्नेछ, गरिसक्नुपर्नेछ, जानुपर्छ, पढिहाल्छ, गइसक्छ, लेखिदिन्छ आदि ।
(ज) अकरणको “न” मा — नरहेमा, नभएमा, नपुग, मिल्दैन, …हुँदैन, नखेल, जाँदैन, पढ्दैनथ्यो, पढ्दैन, खात्र, नखा, भन्दिन आदि ।
(छ) केही अव्ययमा —किनभने, यसकारण, हुनत आदि ।
(झ) एउटा शब्द पूर्ण रूपमा, आंशिक रूपमा वा परिवर्तित रूपमा दोहोरिएर बनेका द्वित्व शब्द पदयोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः घरघर, आलोपालो, गरगहना, तडकभडक आदि ।
(ञ) अनुमति वा आदेशबाहेक ‘नु’ पछि ‘आउने’, ‘हुन्छ’, ‘पर्छ’ जस्ता संयुक्त व्रिmयामा पदयोग गरिन्छ । जस्तैः गर्नुपर्छ, जानुपर्छ, आउनुपर्छ, जानुहुन्छ, पढ्नुहुन्छ आदि ।
(ट) सन्धिले बाँधिएका शब्दहरू पदयोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः मन्त्रालय, सूर्योदय, अत्यावश्यक, निजात्मक आदि ।ज्ञद्धज्ञ

२.१.१० मूल शब्दसँग जोडिने केही शब्दहरू

केही शब्दहरू मूल शब्दसँग जोडिन्छन् जस्तैः ले, बाट, को, निम्ति, लाई, कै, मै, सम्बन्धी, बमोजिम, अनुरूप, अनुकूल, बिना, द्वारा, मा, हरू, सँग, प्रति, भन्दा, माथि, तल, अगाडि, पछाडि, मध्ये, अन्तर्गत, समेत, विरूद्ध, लगायत, सहित, बारे, बीच, सरह, चाहिँ, पट्टि ।

२.१.११ पदवियोग

अलग अलग डिकोमा छुट्याएर लेखिनु पदवियोग हुन्छ ।
(क) विभक्ति र नामयोगीपछि — मुद्दाका लागि, कानूनभन्दा बाहेक, इजलासदेखिबाहिर ।
(ख) नाम र सर्वनामपछिको निपातमा — तमसुक त, पक्ष नै., भर्पाइ नि, कानून पो ।
(ग) पक्षबोधक क्रियामा —(फैसला) भएको थियो, (झगडा) गर्दै छ ।
(घ) विभाजक “न” मा —न उजुरी न फैसला ।
(ङ) विभक्तिपछिको नामयोगी (घरमुनितिर) मा पदवियोग गरिन्छ । जस्तैः रामका लागि, घरदेखि बाहिर, भाइको समेत, त्यसभन्दा बाहेक आदि ।
(च) दुईभन्दा बढी शब्दबाट बनेका समस्त (समास भएका) शब्दलाई पदवियोगमा लेखिन्छ । जस्तैः दाल, भात, तरकारी; मन, वचन, कर्म; गाँस, बास, कपास; मानव अधिकार आयोग, नेपाल विद्युत प्राधिकरण, लोक सेवा आयोग आदि ।
(छ) पदान्तमा हलन्त भएका दुई वा दुईभन्दा बढी अक्षरले बत्रे समस्त शब्दहरूलाई अलग डिकोमा लेखिन्छ । जस्तैः नेपाल सरकार, अध्ययन प्रतिवेदन, परिवार नियोजन, जीवन रक्षक, श्रम विभाग, फलफूल पसल आदि ।
(ज) विशेषणविशेष्य (नाम) ढाँचाका शब्दलाई सामान्यत पदवियोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः निम्न माध्यमिक, शुभ दिन, पय जल, नगदे बाली, पूर्ण रूपले, भव्य रूपमा आदि ।
(झ) पूर्वकालिक इकारान्त व्रिmया र अघिल्लो शब्दसँग समस्त रहेको स्थितिमा पदवियोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः ढिलो गरी, सुनिने गरी, देखिने गरी आदि ।
(ञ) निपातहरू पदवियोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः म त, राम नै, भाइ पो आदि ।
(ट) पूर्ण र अपूर्ण पक्षबोधक व्रिmयापदहरू पदवियोग गरी लेखिन्छ । जस्तैः खाँदै छ, भएको थियो, पढेको छ, गएको हुने छ आदि ।
(ठ) गर्न, पढ्न, देखा जस्ता पदान्त अ, आ आएमा शब्दसँग आउने पर्छ, जान्छ, आदि व्रिmयापद छुट्टै लेखिन्छ ।ज्ञद्धद्द

२.१.१२ मूल शब्दसँग नजोडिने केही शब्दहरू

‘को’ बाट ‘कै’ बन्दछ, ‘मा’बाट ‘मै’ बन्दछ तर ‘न’बाट ‘नै’ बनेको होइन । नै स्वतन्त्र शब्द भएबाट मूल शब्दसँग जोडिदैन । भै – यो पनि स्वतन्त्र शब्द हो । यसले स्वतन्त्र अर्थ राख्दछ ।

२.१.१३ अनुकरणात्मक शब्द
कानूनमा अनुकरणात्मक शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

२.१.१४ द्वयर्थक शब्द

द्वयर्थक शब्दहरूको अर्थ अनिश्चित हुन्छ । कुटपिटको महलमा प्रयुक्त निम्न लिखित शब्दहरू द्वयर्थकताको दृष्टिले उल्लेखनीय छन्
नलफलको पुरूषत्व शक्तिहीन गरिदिएमा ……… यहाँ प्रयुक्त ‘नल’ र ‘फल’ शब्दले मानक भाषामा जुन अर्थ दिन्छन्, त्यसमा विचलन आएको छ । ‘पुरूषको यौनाङ्ग बेकम्मा बनाइदिएमा’ भन्ने वाक्यांश राख्दा यस शब्दले मानक, शिष्ट र वस्तुगत अर्थ व्यक्त गर्दछ । तसर्थ कानून तर्जुमा गर्दा एकभन्दा बढी अर्थ लाग्ने शब्दको प्रयोग गर्नुहुँदैन ।

२.१.१५ लामा शब्द वा शब्दावली

लामा शब्द वा शब्दावलीका सट्टा सामान्यतः छोटा शब्द प्रयोग गर्नु पर्दछ । उदाहरण परिशिष्ट–२ मा दिइएको छ ।

२.१.१६ आगन्तुक शब्दको प्रयोग

नेपाली कानूनी शब्द भण्डारमा पर्याप्त शब्दको अभावमा अझ पनि चढायाको, झुट्ठा जस्ता शब्दको मध्यकालिक उच्चारण र रूपहरूको पर्याप्त मात्रामा प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ । वातिल–वातेल, तारिख–तारेख, वारिस–वारेस, व्यहोरा–बेहोरा, मनासिब–मुनासिब जस्ता फारसी–अरबी शब्दलाई अनेक रूपबाट प्रस्तुत गर्ने अभ्यास पाईन्छ । परम्परागत रूपमा कसूर जनाउने खत, बात, तक्सिर जस्ता
शब्दहरूको अझ पनि प्रयोग गर्ने अभ्यास रहेको छ । एउटै शब्द अलग — अलग अर्थमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति विद्यमान छ । अरबी फारसी शब्द र नेपालीकरण सूची
परिशिष्ट–३ मा दिईएको छ । आगन्तुक शब्दका सट्टा सकेसम्म सजिलै बुझ्न सकिने
नेपाली शब्द नै प्रयोग गर्नुपर्छ । आगन्तुक शब्दका उदाहरण परिशिष्ट–४ मा
दिइएको छ ।ज्ञद्धघ

२.१.१७ कोष्ठभित्र अंग्रेजी

देवनागरी लिपिमा नेपाली शब्द लेखेर त्यसपछि कोष्ठभित्र रोमन लिपिमा अंग्रेजी
शब्द लेख्ने अभ्यास र परम्परालाई निरन्तरता दिनु हुँदैन । यस सम्बन्धमा भएका
अभ्यासका उदाहरण परिशिष्ट–५ मा दिइएको छ ।

२.१.१८ रूढ (प्रचलित) भैसकेका आगन्तुक शब्द

नेपाली भाषामा रूढ भैसकेका आगन्तुक शब्दको प्रयोग गर्न हिच्किचाउनु हुदैन । कानूनमा प्रयोग भएका यस्ता शब्दहरू परिशिष्ट–६ मा दिईएका छन् । नयाँ अवधारणा बोकेका अगे्रंजी वा अन्य भाषाका शब्दहरूको रूपान्तर हुनु र पारिभाषिक–प्राविधिक शब्दहरू बनाउनु अनिवार्य आवश्यक भैसकेको छ ।

२.१.१९ पारिभाषिक शब्दहरू

कुनै व्यवसाय, व्यापार, ज्ञान वा प्रविधिको क्षेत्रसँग सम्बन्धित शब्दहरू आम मानिसकालागि सुबोध हुँदैनन् । यस्ता शब्दहरूका अर्थगत सीमाहरू हुन्छन् । यस्ता शब्दहरूको प्रयोगमा हुने असन्तुलनताले कानूनमा विविध प्रकारका समस्या
जन्माउँछ । अति आवश्यकीय अवस्थामा मात्र यस्ता शब्दको प्रयोग कानूनमा गर्न सकिन्छ । तर तिनीहरूको अर्थगत सीमा पनि निर्धारण गर्नु आवश्यक छ । जस्तो; भूतप्रभावी, समन्यायिक उपचार, अंकित मूल्य, प्राङ्न्याय, जारी पूँजी, प्रतीत पत्र, पारिस्थितिक प्रणाली, गैरकाष्ठ वन, वासलात, युनिकोड, विनियम, संकाय, आंगिक, खुद सम्पत्ति, बोलपत्र आदि ।

२.१.२० शब्दको प्रयोगमा एक रूपता

निश्चित अर्थका लागि एउटा शब्द प्रयोग गरिसकेपछि त्यस शब्दको अर्को पर्यायवाची शब्द प्रयोग गर्नु हुँदैन । सोही शब्दलाई अर्को अर्थ लाग्ने गरी पनि प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

उदाहरण

‘दुरूत्साहन’ शब्दलाई अपराध गर्न उक्साउने अर्थमा प्रयोग गरिसकेपछि फेरि त्यसै अर्थमा उक्साउनु शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन । यस्तै उक्साउने शब्दलाई सामान्य कार्य गर्ने अर्थमा प्रयोग गरेमा त्यसबाट ‘प्रोत्साहन’ गर्ने भन्ने अर्थ लाग्छ । कानूनमा प्राविधिक–पारिभाषिक शब्दलाई परिभाषित गर्दा कतै ‘बुझ्नु पर्छ’ र कतै ‘संझनु पर्छ’ जस्ता पदावली प्रयोग भएको देखिन्छ । यी दुईमध्ये ‘बुझ्नु पर्छ’ पदावली प्रयोग गरेपछि फेरि ‘संझनु पर्छ’ पदावली प्रयोग गर्नु हुँदैन । पहिलो पदावली नै सही प्रयोग हो । दोस्रोमा अर्थगत दृष्टिले सूक्ष्म भिन्नता पनि छ । यस्तै,ज्ञद्धद्ध कानूनमा ‘वा’ संयोजक प्रयोग गरिसकेपछि त्यसको पर्यायवाची ‘या’ संयोजक प्रयोग गरेको पाइन्छ । शब्द प्रयोगमा एक रूपता हुन जरूरी छ ।
२.१.२१ सामान्यतः एकल क्रियाको प्रयोग

जस्तोः हामी …. अन्तरिम संविधान २०६३, जारी भएको घोषणा गर्दछौं ।

२.१.२२ लैङ्गिक तटस्थता

नेपाल कानून व्याख्या सम्बन्धी ऐन, २०१० को दफा १२ को उपदफा (१) ले पुलिङ्गले बुझाउने शब्दहरूले स्त्रीलिङ्गलाई पनि बुझाउँछ भनी उल्लेख भएको पाईन्छ । अतः लिङ्ग विशेषलाई नै कानूनले संरक्षण गर्नुपर्ने अवस्थामा बाहेक पुलिङ्गशब्दको प्रयोग गर्ने प्रचलन रहेको छ । जे होस लिङ्ग विशेषलाई नै कानूनी संरक्षण दिनुपर्ने अवस्थामा बाहेक लैङ्गिक आधारमा भेदभाव जनिने गरी लिङ्गबोधक शब्दको प्रयोग वा वाक्य निर्माण गर्नु हुँदैन ।

उदाहरण

मुलुकी ऐन हाडनाता करणीको ४ नं. मा एकै बाबुबाट जन्मेका दाजुकी स्वास्नीको जानी जानी करणी गरेको भए नाता, पुस्ताको विचार गरी बढीमा एक वर्षसम्म कैद हुनेछ भनी लिङ्गबोधक वाक्यको निर्माण भएको छ । तटस्थताको निम्ति परिमार्जन गर्नु आवश्यक देखिएका केही लिङ्गबोधी शब्दहरू परिशिष्ट–७ मा प्रस्तुत गरिएका छन् ।

२.१.२३ अमर्यादित र हीनताबोधक शब्दको प्रयोग नगर्ने

कुनै पनि धर्म, वर्ण, लिङ्ग, जातजाति, क्षेत्र, उमेर समूह आदिलाई होच्याउने,अपमान गर्ने शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन । यस्तै अमर्यादित, अश्लिल, हेपाहा अपमानजनक र गालीबोधक शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन । सामाजिक कुरीति, कुसंस्कार जनाउने, रूढिवादिता जस्ता कुरालाई प्रोत्साहित गर्ने, सामाजिक विखण्डन, फुट पैदा गर्ने, द्वेष, घृणा उत्पन्न हुने, आक्रमक भाषा शैलीको प्रयोग गर्नु हुँदैन । जस्तै घुँडा टेकाउनु, धुलो चटाउनु, खिल्ली उडाउनु जस्ता शब्द कानूनमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । नेपालका विद्यमान कानूनमा रहेका हीनताबोध शब्दलाई परिशिष्ट–८ बमोजिम रूपान्तरण गर्नु आवश्यक छ ।

२..१.२४ संकर शब्द

कानून तर्जुमाकारले अनावश्यक रूपमा संकर शब्द निर्माण गरी गलत रूपमाप्रयोग भएका संकर शब्दको प्रयोग गर्नु हुँदैन । शब्दकोषमा नभएका तर कानूनमा प्रयोग भएका संकर शब्दहरूलाई परिशिष्ट–९ मा प्रस्तुत गरिएका छन् ।ज्ञद्धछ

२.१.२५ आफूखुसी शब्दहरू

आपूmखुसी शब्दको रचना गरी कानूनमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । शब्दकोषमा नभएपनि आफूखुसी रचना भई कानूनमा प्रयोग भएका शब्दहरू परिशिष्ट–१० मा प्रस्तुत गरिएका छन् ।

२.१.२६ अशुद्ध शब्द

व्याकरणका नियम विपरीत बनी कानूनमा प्रयोग भएका शब्दहरू परिशिष्ट–११ मा प्रस्तुत गरिएका छन् ।
२.१.२७ अनर्थ हुने प्रयोग रोक्नुपर्ने

कानून तर्जुमाकारले अर्थको अनर्थ हुने गरी शब्दको प्रयोग गर्नुहुँदैन । साथै त्यसरी प्रयोग भएका शब्दलाई विस्थापित गर्नुपर्छ ।‘गैर’ र ‘गैह्र’ शब्दको प्रयोगमा सावधानी अपनाउनु पर्छ । ‘गैर’ लवज कुनै शब्दको अगाडि प्रयोग गर्दा त्यो शब्दको विपरितार्थक शब्दको बोध गराउँछ । जस्तैः ‘नेपाली’ र कानूनी शब्द अगाडि गैर लवज प्रयोग गर्दा क्रमसः गैरनेपाली र गैर कानूनी शब्द बन्न पुग्छ । यसको अर्थ क्रमसः विदेशी नागरिक र कानून विपरीतको कार्य भन्ने अर्थ हुन्छ । जबकी ‘गैह्र’ शब्दको अर्थ सबै वा सम्पूर्ण भन्ने हुन्छ । जस्तैः किसान, मजदुर, पत्रकार, कानून व्यवसायी गैह्रलाई आमन्त्रण गरिएको छ भन्नुको अर्थ सबै किसान, मजदुर, पत्रकार, कानून व्यवसायीलाई आमन्त्रण गरिएको मान्नुपर्छ ।

२.१.२८ आदरार्थी शब्दको निरपेक्ष प्रयोग

कानूनमा जी हजुर शब्द प्रयोग गरी आदरभाव व्यक्त गर्नु पर्दैन । आदर जनाउने दरार्थी क्रियापद, सर्वनाम वा पदावली कानूनमा प्रयोग गर्नु हुँदैन । आदरार्थी शब्दप्रति निरपेक्षताको भाव दर्शाउनु पर्छ । आदरार्थी निरपेक्षताको अर्थ आदर नगर्नु भन्ने होइन, आदर–अनादर वारेमा कानून तटस्थ रहनु हो । यसको उदाहरण परिशिष्ट–१२ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

२.१.२९ स्वल्परूपको प्रयोग

कानूनमा सकभर स्वल्परूप (एव्रिभिएशन) प्रयोग गर्नु हुँदैन । शब्दहरूको सँधैनै पूर्णरूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ ।

उदाहरण

गाउँ विकास समिति र नगरपालिकाको सट्टा गा.वि.स., न.पा. भनी स्वल्परूप
प्रयोग गर्नु हुँदैन ।ज्ञद्धट

२.१.३० लोप हुँदै गएका शब्दको प्रयोग नगर्ने

इतिहासको कुनै कालखण्डमा प्रयोग भएका शब्द आज प्रचलनमा छैनन् भने त्यस्ता शब्दको कानूनमा प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

२.१.३१ गाउँखाने कथा र उखान
कानूनमा गाउँखाने कथा र उखानको प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

२.१.३२ सन्दर्भ सामग्री

कानून अध्ययन अनुसन्धानको आधारमा बनाइने विषय भए तापनि त्यस्तो कानून कुन कुन अध्ययनमा आधारित भई बनाएको हो भनी उल्लेख गर्न आवश्यक हुँदैन ।त्यसैले कानूनमा सन्दर्भ सामग्रीको प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

२.१.३३ वर्ण विन्यासमा त्रुटि हुन नहुने

वर्तमान कानूनको भाषामा प्रयुक्त केही तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्दहरूको वर्णविन्यास त्रुटिपूर्ण देखिन्छ । यसको उदाहरण परिशिष्ट–१३ मा प्रस्तुत गरिएको छ ।

२.१.३४ तत्सम शब्दको वर्णविन्यास

(क) तत्सम शब्दहरूलाई संस्कृतकै नियमानुसार वर्णविन्यास मिलाई लेखिन्छ । जस्तैः स्मरण, प्रशासन, वन, वेला, सन्देह, राष्ट्रिय, भवदीय, कृति, मति, उच्चारण, शङ्का, विलय, क्षति, स्वयम्, क्षेत्र, शरीर आदि ।
(ख) तत्सम शब्दमा आएको ङ, ञ, ण, न, म लाई यी वर्णभन्दा परवर्ती स्पर्श वर्ण (’क’ देखि ’म’ सम्मका वर्ण) भए सो स्पर्श वर्णको स्ववर्गीय पञ्चम वर्ण लेखिन्छ ।
(ग) ’क’ वर्गभन्दा अगाडि ’ङ्’ लेखिन्छ । जस्तैः शङ्का, अलङ्कार, शङ्ख, मृदङ्ग, गङ्गा, अङ्ग, सङ्गठन, सङ्घ, सङ्घर्ष आदि ।
(घ) ’च’ वर्गभन्दा अगाडि ’ञ्’ लेखिन्छ । जस्तैः सञ्चय, चञ्चल, लाञ्छना, वाञ्छा, सञ्जाल, पुञ्ज, झाञ्झा आदि ।
(ङ) ’ट’ वर्गभन्दा अगाडि ’ण्’ लेखिन्छ । जस्तैः कण्टक, घण्टा, कण्ठ, खण्ड, पिण्ड, गण्डकी, खण्डित, खण्डन, कुष्माण्ड, दण्ड, शण्ढ, मृदण्ड, मार्कण्डेय आदि ।
(च) ’त’ वर्गका अगाडि ’न्’ लेखिन्छ । जस्तैः सन्ताप, अन्त, अन्तिम, तन्तु, सन्तृप्त, सन्त्रास, ग्रन्थी, पन्थ, मन्थन, सन्देश, सन्दर्भ, सन्देह, आनन्द, आन्दोलित, मन्द, प्रबन्ध, सन्ध्या, निबन्ध, सन्धि, उत्रति, सत्रिकट आदि ।ज्ञद्धठ
(छ) ’प’ वर्गका अगाडि ’म्’ लेखिन्छ । जस्तैः सम्पर्क, सम्पादन, सम्प्रदाय, सम्परीक्षण, सम्प्रेषण, पम्फा, सम्बन्ध, सम्बन्धित, सम्बोधन, सम्भव, सम्भोग, सम्भ्रान्त, सम्मेलन, सम्मुख, सम्राट् आदि ।
(ज) तत्सम शब्दमा पञ्चम वर्णभन्दा परवर्ती (य, र, ल, व, श, ष, स, ह वर्ण भए पञ्चम वर्णको सट्टा अनुस्वार (ं) लेखिन्छ । जस्तैः ’य’ परतिर हुँदाः संयम, संयुक्त ’र’ परतिर हुँदाः संरचना, संरक्षित ’ल’ परतिर हुँदाः संलग्न, संलाप ’व’ परतिर हुँदाः संविधान, संवत्, संवाद ’श’ परतिर हुँदाः संशोधन, संश्रय, संशय ’स’ परतिर हुँदाः संसार, संसर्ग, संसद् ’ह’ परतिर हुँदाः संहार, संहिता आदि ।

२.१.३५ अरबी–फारसी शब्दहरू

‘बृहत् नेपाली शब्दकोश’ र विश्वविद्यालयको वर्णविन्यास अध्यापन समेतलाई दृष्टिगत गर्दा अरबी–फारसी शब्दहरूलाई तद्भव शब्दको वर्णविन्यास सम्बन्धी नियमहरूका आधारमा लेख्न सकिन्छ । कानूनमा बहुधा प्रचलित केही अरबी– फारसी शब्दहरू परिशिष्ट–१४ मा दिइएको छ ।निपातको प्रयोग कानून तर्जुमामा निश्चयार्थक निपात ‘नै’ प्रयोग भएको देखिन्छ । अरू निपातहरू कानूनी वाक्यमा प्रयोग गरिदैनन् ।

२.१.३७ टुक्काहरूको प्रयोग

कानून तर्जुमामा टुक्काहरूको प्रयोग भने आफ्नै ढंगले हुँदै आएको छ । कानूनी भाषाका आफ्नै टुक्काहरू छन् । यी बाहेक अन्य टुक्काहरू प्रयोग गर्नाले अर्थमा विचलन आउन सक्छ । कानूनी भाषामा टुक्का प्रयोग गर्नुको अर्थ साहित्यिक भाषाको प्रयोग गर्नु होइन । यस तथ्यमा सचेत हुँदै कानूनी टुक्काहरू निश्चित स्थान र अर्थगत औचित्यका आधारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । टुक्काको उदाहरण
परिशिष्ट–१५ मा दिइएको छ ।

२.१.३८ अङ्क र अक्षरको प्रयोगः कानूनको तर्जुमा गर्दा कहाँ अंकमा लेख्ने र कहाँ अंकलाई अक्षरमा लेख्ने भन्ने कुरामा एकरूपता र कुनै मानदण्ड अपनाएको पाइदैन । एकै मसौदामा पनि अलग अलग तरिकाको प्रयोग भएको पाईन्छ । यसमा एकरूपता कायम गर्न केही मानदण्डहरू प्रस्तुत गरिएको छ ।
(क) साल, सम्बत् वा वर्ष र गते अंकमा नै लेख्नु पर्छ जस्तोःऔद्योगिक विकास प्रतिष्ठान ऐन, २०५३ २०६५ सालको ऐन नं. २
यो ऐन २०५२ साल श्रावण ११ गतेदेखि प्रारम्भ भएको मानिनेछ आर्थिक वर्ष २०६५।०६६
(ख) मिति अंकमा उल्लेख गरिन्छ । जस्तै, विधेयक प्रमाणित र स्वीकृत मिति तथा विभिन्न अनुसूचीको ढाँचामा मिति उल्लेख गर्ने स्थानमा क्रमसः साल महिना र गते उल्लेख गरिन्छ ।
(ग) जना, वटा, प्रति अक्षरमा लेख्नु पर्ने भए अङ्कलाई अक्षरमा लेख्नु पर्छ । जस्तो एकजना, चारवटा, पाँच प्रति, तीन महिना, चारसय पचास रूपैया, पचास प्रतिशत, पचासौं, पन्ध्र वर्ष सेवा गरेको । तर छ जना, छ वटा, छ प्रति, छ महिना, छ सय पचास रूपैया, छ प्रतिशत, छ्र वर्ष को प्रयोग गर्दा अङ्क ६ को प्रयोग गर्ने अभ्यास रहेको पाईन्छ ।
(घ) भाग, परिच्छेद, धारा, उपधारा, दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड र अनुसूची अङ्कमा उल्लेख गर्नु पर्छ । जस्तो भाग–१, परिच्छेद–२, धारा ३, उपधारा (४) दफा ५, उपदफा (६), र अनुसूची–७ उल्लेख गर्नु पर्नेछ । उपधारा रउपदफा पछि आउने खण्डलाई (क), (ख) उल्लेख गर्नु पर्छ । खण्डबाट पनि अलग गर्नु परेमा उपखण्ड (१), (२) गर्नुपर्छ ।
(ङ) नेपाल स्वास्थ्य सेवा ऐन, २०५३ को दफा ८, २९ र ३५ मा अङ्क र अक्षरको प्रयोगको अभ्यासमा भने एकरूपता रहेको देखिदैन ।
(१) दफा ८ मा प्रतिशत शब्द उल्लेख नगरी त्यसको सट्टा सङ्केत % दिईएको छ ।
(२) यस्तै दफा २९ को उपदफा (२) मा कर्मचारीको कार्यक्षमताको मूल्याङ्कनगर्दा देहाय बमोजिम बढीमा १०० अङ्क दिइनेछ भनी अङ्कको प्रयोग भएको छ ः–
(क) कार्यसम्पादन वापत ४० अङ्क
(ख) जेष्ठता वापत २० अङ्क
(३) दफा ३५ मा कर्मचारीको कार्यक्षमताको मूल्याङ्कन गर्दा देहाय बमोजिम बढीमा एकसय अङ्क दिइनेछ भनी अक्षरको प्रयोग भएको छ ः–
(क) कार्यसम्पादन वापत चालिस अङ्क
(ख) जेष्ठता वापत बीस अङ्कज्ञद्धढ
(च) मध्यस्थता ऐन, २०५५ को दफा ४१ मा प्रचलित कानूनमा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि मध्यस्थको निर्णय कार्यान्वयन गराउँदा निर्णय
कार्यान्वयनबाट प्राप्त रकमको ०.५ भन्ने अङ्कको सट्टा अक्षरमा शुन्य दशमलव पाँच लेखिनु उपयुक्त हुने थियो ।
(छ) स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ को क्रमश दफा ५३ को प्रतिबन्धात्मक प्रावधान, ८४ र ८५ मा ४५ दिनसम्म र एक पटकमा लगातार ३० दिनसम्म नबढाई … । ७ दिन अगावै सूचना दिनु पर्छ । १० हजार रूपैयाको निकासा…।, बढीमा रू. २,०००।– सम्मको …। यस्तोमा प्रयोग हुने सवै अंकहरूलाई अक्षरमा लेख्न उपयुक्त हुन्छ ।
(ज) नाममा नै अङ्क भएमा अङ्क लेखिन्छ जस्तैः मिग–१५, ए०१० पूmट एण्ड माउथ, ए ०४० रिण्डरपेष्ट, ।
(झ) क्रम संख्या

क्रम संख्या लेख्दा अङ्कमा लेखिन्छ जस्तैः १, २, ३

(ञ) क्रम उल्लेख
क्रम उल्लेख गर्दा अङ्कलाई अक्षरमा उल्लेख गरिन्छ जस्तैः पहिलो, दोस्रो,
तेस्रो, चौथो, पाँचौं, छैठौं, सातौं, आठौं, नवौं, दशौं, अरू सवैमा गणना
अनुसार “औं” थप्ने । जस्तो – एघारौं, एकसय एकऔं, पाँचहजार बाइसौं
आदि । यद्यपि निजामती सेवा ऐन, २०४९ मा प्रथम, द्वितीय र तृतीय
श्रेणी भनी संस्कृत शब्दको प्रयोग भएको पाईन्छ ।

२.१.३९ सङ्ख्यावाची शब्दहरू ः सङ्ख्यावाची शब्दहरूलाई परिशिष्ट–१६ मा दिईएको छ ।

२.१.४० महिनाको उल्लेखनः महिनाको उल्लेख गर्दा परिशिष्ट १७ बमोजिमको नाम प्रयोग
गर्नुपर्छ ।

२.१.४१ सूत्रको प्रयोग गर्ने विधिः सूत्रको प्रयोग यसरी गर्नुपर्छ ।
जम्मा सेवा वर्ष × मासिक पारिश्रमिक
५०

परिच्छेद – ३ कानूनको मसौदामा प्रयोगहुने चिह्न

३.१ लेख्य चिह्न

कानूनको मसौदाको क्रममा विविध प्रकारका लेख्य चिह्नहरूको प्रयोग गर्ने अभ्यास रहेको पाईन्छ । लेख्य चिह्नहरूको प्रयोगले वाक्यको अर्थलाई स्पष्ट गर्ने हुनाले यिनका प्रयोग सही रूपमा गर्नु आवश्यक छ । कानूनमा निम्नबमोजिमका लेख्यचिह्नहरूको प्रयोग गर्ने अभ्यास रहेकोछः

३.१.१ पूर्णविराम (।)

वाक्यको पूर्ण रूपमा अन्त्य भएपछि पूर्णविराम चिह्नको प्रयोग गर्नुपर्छ । जस्तैः यस ऐनको नाम भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ रहेको छ । यो ऐन तुरून्त प्रारम्भ हुनेछ । अपूर्ण वाक्यपश्चात पूर्णविरामको प्रयोग गरिँदैन ।नेपाली कानूनको  लेखन शैलीको परम्परागत अभ्यास अध्ययन गर्दा एउटै दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड, स्पष्टीकरण, प्रतिबन्धात्मक वाक्याशं जति लामा भए पनि वाक्यमा लेखी अन्तमा पूर्ण विराम दिने गरेको पाईन्छ ।

उदाहरण
(सैनिक ऐन, २०६३ को दफा ९७ को उपदफा (३) मा वाक्य लामो भए पनि बीचमा पूर्णविराम प्रयोग नगरी एकै पटक अन्त्य गरिएको छ । “सैनिक अदालतबाट मुद्दाको कारबाही समाप्त भएपछि त्यस्तो सैनिक अदालतबाट भएको ठहर सजायलाई सदर गर्ने अधिकारी वा सो अधिकृतभन्दा माथिको अधिकृतले र त्यस्तो सजाय सदर गराउनु नपर्ने सैनिक अदालतको ठहर पछि सेना, चमु, पृतना वा वाहिनीपतिले मुद्दाको पुर्पक्षको क्रममा सैनिक अदालत समक्ष पेश भएको कसूरसँग सम्बद्ध मालसामान, लिखत, जफज गर्न, नष्ट गर्न वा त्यसको हकदार भनी दावी गर्ने व्यक्तिलाई फिर्ता दिन वा विक्री गर्न मनासिब माफिकको आदेश दिन सक्नेछ ।” पछिल्ला चरणमा भने यसको अभ्यासमा केही कमी आएको पाईन्छ । एउटा दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड, स्पष्टीकरण, प्रतिबन्धात्मक वाक्याशंमा एउटा विषय मात्र लेखिनु राम्रो हुन्छ र कानूनको तर्जुमाको आदर्श मान्यता पनि यही हो । एउटा दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड, स्पष्टीकरण, प्रतिबन्धात्मक वाक्याशं एउटै वाक्यमा लेखिनु आवश्यक र जरूरी छैन । आवश्यकता अनुसार बीच बीचमा पनि वाक्य पूरा गरी पूर्ण विरामको प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

उदाहरण

मालसामानको बहुविधिक ढुवानी ऐन, २०६३ को दफा ५ को उपदफा (२) मा “उपदफा (१) मा लेखिएदेखि बाहेक कुनै इजाजतपत्रवालाले यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेको नियम विपरीत कुनै अन्य काम गरेमा विभागले त्यस्तो इजाजतपत्रवालालाई मनासिव माफिकको समय दिई सो काम सुधार गर्न मौका दिनेछ । त्यसरी मौका दिँदा पनि इजाजतपत्रवालाले आफ्नो काममा सुधार नगरेमा
विभागले निजलाई दिएको इजाजतपत्र रद्द गर्नेछ ।” भनी एकै दफा उपदफामा पनि विचमै वाक्य पूरा गरी पूर्ण विराम दिने गरेको पनि देखिन्छ ।

३.१.२ अल्पविराम (,)

अल्पविराम भनेको आंशिक विश्राम हो । वाक्यमा एकै प्रकारका पद, पदावली, उपवाक्य आदिलाई छुट्याउन, संयोजक पद प्रयोग नभएका ठाउँमा, संयुक्त वाक्यमा र कथयिता अंशको पछाडि अल्पविरामचिह्न प्रयोग गरिन्छ । नेपाली कानूनको लेखन शैलीमा अल्पविरामको (,) को अभ्यासलाई निम्नानुसार अध्ययन गर्न सकिन्छः–

(क) संविधान, ऐन, अध्यादेश, नियमावली, विनियमावली, निर्देशिकाको संक्षिप्त नाम पछि संविधान, ऐन, अध्यादेश, नियमावली, विनियमावली, निर्देशिकाको संक्षिप्त नाम पछि (,) अल्प विराम दिई तत्पश्चात साल उल्लेख गर्ने अभ्यास रहेको छ ।

(१) नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३

(२) केही सार्वजनिक लिखत प्रमाणीकरण ऐन, २०६४

(ख) प्रस्तावनाको अन्त्यमा

…….वान्छनीय भएकोले,
….. आवश्यक भएकोले,

(ग) “देहायका” वा “देहाय बमोजिमका” भन्ने शब्दहरू प्रयोग भएका दफा वा उपदफा पछि दिईने खण्डहरू र खण्डहरू पछि दिईने उपखण्डहरूको अन्त्यमा (,) अल्प विरामको प्रयोग गरिन्छ । तर,

(१) परिभाषा अन्तरगत दिईने खण्ड पश्चात, र जस्तजस्तो सडक बोर्ड ऐन, २०५८ को दफा २ पछि खण्ड (क) पछि
क्रमश खण्ड (ठ) सम्म दिईएको प्रत्येक परिभाषाको वाक्य पूरा भएपछि पूर्ण विराम दिईएको छ ।ज्ञछद्द

(२) अन्तिम खण्ड वा उपखण्ड पश्चात पूर्णविरामको प्रयोग गरिन्छ । सोही ऐनको दफा ५ को प्रत्येक खण्डहरूको अन्त्यमा (,) अल्प विराम र अन्तिम खण्ड पश्चात पूर्णविरामको प्रयोग गरिन्छ ।

(३) कुनै पदाधिकारी र सदस्यहरू रहेको समिति, उपसमिति वा कार्यटोली जस्ता अंगहरूको निर्माण गरिने उपदफा, खण्ड र
उपखण्डहरूको अन्त्यमा अल्प विराम दिने गरिएको छैन । पदाधिकारी वा सदस्यको अगाडी योग्यता वा विवरण लेखेर ड्यास (–)चिह्न दिइ कायम हुने पद लेख्ने गरिएकोछ ।

जस्तोः (३) उपदफा (१) बमोजिमको कल्याणकारी कोष सञ्चालन गर्न देहाय बमोजिमको सात सदस्यीय एक सैनिक कल्याणकारी कोष सञ्चालन तथा व्यवस्थापन समिति रहनेछः–
(क) प्रधान सेनापति                           – अध्यक्ष
(ख) ……………….                          . – सदस्य
(ङ) ……………..                              – सदस्य

(घ) संयोजक नभएका विभिन्न शब्दावलीको प्रयोगमा जस्तो नेपाल सरकार, मन्त्रिपरिषद, अर्थ मन्त्रालय, मुख्य सचिव, डीन, कानून संकाय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय, प्रतिनिधि, नेपाल चेम्बर अफ कमर्स ।

(ङ) समान किसिमका पदको पछिल्तिर जस्तो सामान्य कानूनको प्रयोगमा कुनै पनि नागरिकमाथि धर्म, वर्ण, लिङ्ग, जात, जाति, उत्पत्ति, भाषा वा वैचारिक आस्था वा ती मध्ये कुनै कुराका आधारमा भेदभाव गरिनेछैन ।

(च) संयोजक नभएका समान किसिमका पदावलीमा
व्यक्तिसरह चलअचल सम्पत्ति प्राप्त गर्न, उपभोग गर्न, बेचबिखन गर्न वा अन्य किसिमले व्यवस्था गर्न सक्नेछ ।

(छ) “तर” बाट शुरू हुने प्रतिबन्धात्मक प्रावधानमा “तर” भन्दा पछि । जस्तो – बैंक तथा वित्तिय संस्था सम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा १८ (१)

(झ) मा तर, नेपाल सरकारले शेयर खरिद गरेको ……………..लागू हुने छैन ।

तर,
(१) सर्वसाधारण शेयरधनीको तर्फबाट निर्वाचन हुने संचालकको हकमा उल्लिखित योग्यता आवश्यक पर्ने छैन ।

३.१.३ अपूर्ण विराम (ः)

यसलाई थोप्ले विराम वा सापेक्ष विराम पनि भन्ने गरिएको पाइन्छ । नेपाली कानूनको लेखन शैलीमा अपूर्ण विराम (ः) को प्रयोग तथा अभ्यासलाई निम्नानुसार अध्ययन गर्न सकिन्छः–

(क) प्रस्तावनामा “प्रस्तावना” शब्द भन्दा पछि । जस्तोः प्रस्तावनाःराष्ट्रको औद्योगिक विकासका लागि उद्यमशीलता, गुणस्तरयुक्त व्यवस्थापन, प्रविधि र प्राविधिक जनशक्तिको खाँचोलाई पूरा गरी उद्योग क्षेत्रको विकासबाट अर्थ व्यवस्थालाई सबल तुल्याई औद्योगिक व्यवसायको विकास गर्न वाञ्छनीय भएकोले,

(ख) स्पष्टीकरणमा “स्पष्टीकरण” शब्द भन्दा पछि । भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा २३ को प्रतिवन्धात्मक व्यवस्थाको स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनकोलागि मुख्य भई कामकाज गर्ने अधिकारी भन्नाले कम्पनी वा सँगठित संस्थाको अध्यक्ष, सञ्चालक
समितिको सदस्य, महाप्रवन्धक, प्रवन्धक, निर्देशक वा सोही हैसियतमा कामकाज गर्ने पदाधिकारी सम्झनु पर्छ ।

(ग) दफा त्रुटि पछि ।

३. स्वास्थ्य सेवाको गठनः  नेपाल स्वास्थ्य सेवा नामको एक सेवा गठन गरिएको छ ।

(घ) सामान्यतः उपदफा, खण्ड र उपखण्डहरूमा त्रुटि दिइने प्रचलन छैन । यदी कतै दिन प¥यो भने त्यस्तो त्रुटिको पछि ।

७. दैनिक तथा भ्रमणः ……….. …………………………. …. देहाय बमोजिम दैनिक तथा भ्रमण भत्ता दिइनेछः–

(क) दैनिक भत्ताः …………………………………………………..
(ङ) स्वतः, स्पष्टतः, निःशर्त, अतः, पुनः जस्ता व्याकरणको नियम बमोजिमका शब्दमा ।ज्ञछद्ध

 अर्ध विराम (;)

अल्पविरामभन्दा बढी र पूर्ण विरामभन्दा कम विश्राम हुँदा अर्धविरामचिह्न प्रयोग गरिन्छ । यो आधा अडान हो । कानून तर्जुमामा अर्धविरामको प्रयोगमा एकरूपता देखिदैन । वाक्यबाट अर्थ टड्कारो र स्पष्ट पार्न झिकिएका श्रृङ्खलित पदावलीहरूमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ मा कतै अल्पविराम र कतै अर्धविराम प्रयोग भएको देखिन्छ भने नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ मा सबैतिर अल्पविरामको प्रयोग
भएको पाइन्छ । पूर्णविरामपछि कुनै कुराको उदाहरण दिँदा उदाहरणार्थमा सापेक्ष वा निर्देशचिह्नभन्दा अर्ध विरामचिह्न दिनुपर्छ । अर्ध विरामले लामा वाक्यमा वाक्यसरह नै प्रयोग भएको उपवाक्यलाई छुट्याउने काम गर्छ । एउटै वाक्यमा शब्द, पदावली र उपवाक्य छुट्याउनुपर्दा शब्द र पदावली छुट्याउन अल्पविराम र उपवाक्य छुट्याउन अर्धविराम प्रयोग गर्नुपर्छ । दुईभन्दा बढी स्वाधीन उपवाक्य भएका वाक्यमा दुई वाक्यलाई जोड्न निरपेक्ष संयोजक र बाँकी उपवाक्य जोड्न अर्धविराम प्रयोग गर्नु नेपाली वाक्यमाचिह्न प्रयोगका दृष्टिले उपयुक्त हुन्छ ।

३.१.५ निर्देशचिह्न, अपूर्ण विराम, सापेक्षविराम र योजकचिह्नको संयुक्त रूप (:–) कुनै विषयको निश्चित सूचना दिँदा निर्देशचिह्न प्रयोग गरिन्छ । यसलाई अपूर्ण विराम र सापेक्षविराम पनि भनिन्छ । नेपाली कानूनको लेखन शैलीमा निर्देशचिह्न अपूर्ण विराम, र योजकचिह्नको संयुक्त रूपको (:–) अभ्यासलाई निम्नानुसार अध्ययन गर्न सकिन्छः–

(क) “देहाय” मा कुनै कुराहरू भन्नु पर्ने दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड आदिहरूमा ।
जस्तो (केही सार्वजनिक लिखत प्रमाणीकरण (कार्यविधि) ऐन, ०६३ को
दफा २ (क)
“सार्वजनिक लिखत” भन्नाले देहायका लिखत सम्झनु पर्छः–
(क) ………..,
(ख) ………..,
(ख) केही सार्वजनिक लिखत प्रमाणीकरण (कार्यविधि) ऐन, ०६३ को दफा १७ देहायका कानूनहरू खारेज गरिएका छन्ः–
(क) लालमोहर ऐन, २०१५,
(ग) “देहाय” लेखिएका दफा, उपदफा, खण्ड, उपखण्ड, स्पष्टीकरण, प्रतिबन्धात्मक प्रावधानको अन्त्यमा | केही नेपाल ऐनको व्यवस्था जगाउने ऐन, २०६३ को दफा २ (ख) मा देहायका ऐनमा “निर्वाचन सम्बन्धी केही नेपाल संशोधन गर्ने अध्यादेश,
२०६२” बाट भएको संशोधनः–
(१) स्थानीय निकाय (निर्वाचन कार्यविधि) ऐन, २०४८
(२) मतदाता सम्बन्धी ऐन, २०५२ ।

सैनिक ऐन, २०६३ को दफा १३ को उपदफा (१) मा देहायकाको व्यक्ति नेपाली सेनामा नियुक्त हुन अयोग्य मानिनेछः–
(क) गैर नेपाली नागरिक,
(ख) ………………………,
(ग) ………………………,
(घ) ………………………,
(ङ) दफा १२ को उपदफा (४) बमोजिम तोकिएको योग्यता नभएको ।

३.१.६ अल्पविराम र योजकचिह्नको संयुक्त रूप (,–) नेपाली भाषामा यसचिह्नको कुनै मान्यता छैन । यद्यपि नेपाली कानूनको लेखन
शैलीमा कुनै वाक्य पुरा नभएको अवस्थामा सो वाक्यलाई पुरा गर्नका लागि त्यसपछि केही लेखिँदैछ भने (,–)चिह्नको प्रयोग गरिएको पाइन्छ । यसचिह्नको प्रयोग खास गरी देहायको अवस्थामा हुने गरेकोछ ।
(क) दफा ३ को परिभाषा खण्डको शुरूमा विषय वा प्रसंगले अर्को अर्थ नलागेमा यस ऐनमा,– गयल वा हिरासतमा परेको समयको गणनाः सैनिक ऐन, ०६३ को दफा १२४ मा दफा १२३ को उपदफा (२) को खण्ड (क) को प्रयोजनको लागि,– गरिवी निवारण कोष ऐन, २०६३ को दफा ३४ गरिवी निवारण कोष अध्यादेश, २०६२ निष्क्रिय भएपछि अर्को अभिप्राय नदेखिएमा सो
निष्क्रियताले,–
सुरक्षित कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ३० को उपदफा (२) को खण्ड (घ) उत्पादन खरिद गर्ने व्यक्तिको हकमा,– सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६३ को दफा ५० को उपदफा (५) को खण्ड
(ख) खरिद सम्झौता भई सकेको अवस्थामा,–ज्ञछट

३.१.७ प्रश्नवाचकचिह्न (?)

जिज्ञासा प्रकट गर्दा वा प्रश्न सोद्धा प्रश्नवाचकचिह्न प्रयोग गरिन्छ । जस्तैः तिम्रो नाम के हो? तपाईको ठेगाना कहाँ हो? मुलुकी ऐन साक्षी बकाउँदा साक्षीलाई प्रारम्भमा सोधिने प्रश्न ।

३.१.८ विस्मयसूचकचिह्न (!)

आश्चर्य, घृणा, हर्ष, बिस्मात आदि विशेष भाव बुझाउन विस्मयसूचकचिह्न प्रयोग गरिन्छ । कानूनको लेखनमा आश्चर्य, घृणा, हर्ष, बिस्मात आदि विशेष भाव बुझाउन शैलीमा प्राय लेखिने अभ्यास देखिदैन ।

३.१.९ कोष्ठकचिह्न ( )

अर्थ स्पष्ट पार्न र व्रmम जनाउन कोष्ठकचिह्नको प्रयोग गरिन्छ । जस्तैः भ्यागुतो उभयचर
(जमिन र पानी दुवैमा बस्ने) हो । (१) (२) (३) (४) …
(क) संशोधन ऐनको संक्षिप्त नाम जनाउन
“श्रम (दोस्रो संशोधन) ऐन, २०६३”
(ख) उल्लिखित अनुसूचीको दफा, उपदफाको सम्बद्धता जनाउने
अनुसूची – १
(दफा २ को उपदफा (१) सँग सम्बन्धित)
(ग) अंकलाई अक्षरमा र अक्षरलाई अंकमा लेख्दाः
रू. ४ (चार)
आठ दशमलव तीन तीन (८.३३) (मालसामानको बहुविधिक ढुवानी दफा
२२ (३)
टेबुलमा रकमको इकाई जनाउन ।
पेश्की खर्च ऐन, २०६३ को अनुसूची–२ बाट

१                                २                                  ३                                    ४                                          ५                                         ६
क्रमसंख्या            अनुदान संख्या             शीर्षकको नाम    चालु खर्चतर्फ विनियोजित रकम           ……………….              …………………….

(रू. हजारमा)
१                                    ११                    राजदरवा                        र १८३३ .. ..                                   ………                          …………

(घ) शब्द वा पदावलीको अर्थ स्पष्ट, सिमित वा विस्तार
(१) अर्थ स्पष्ट गर्न “बृहत्तर जनकपुर क्षेत्र” भन्नाले माध्यमिकी (पंचकोशी) परिक्रमा मार्गभित्र पर्ने ढेराकचुरी … … कन्चनवन (हरिनमरी)–बृहत्तर
जनकपुर क्षेत्र विकास परिषद् ऐन, २०५५ को दफा २ (क) यहाँ कोष्ठको प्रयोग त्यही स्थानको अर्को नाम पनि राखेर अझ स्पष्ट गर्न प्रयोग भएको छ ।
(२) सेड (छप्पर) – स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ को दफा १३७ (१),
(३) धानुक (राजवंशी) – आदिवासी÷जनजाती ऐन, २०५८ को अनुसूची
(४) न्याय र सद्विवेक (एक्स एक्वा एट वानो) वा प्राकृतिक समन्याय (एमिएवल कम्पोजिटर) को सिद्धान्त बमोजिम विवादको निरूपण गर्न सक्नेछ । मध्यस्थता ऐन, २०५५ दफा १८ को उपदफा (२)
(५) काबूबाहिरको परिस्थिति (फोर्श मेजर) सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६३ को दफा ५२ (२) (झ),
(६) निर्णयकर्ता (एड्जुडिकेटर) ऐ. दफा ५८ (४) (क),
(७) सामुहिक बचत कोष (म्युच्युअल फण्ड) (कम्पनी ऐन, २०६३ को दफा १२),
(८) खुद सम्पत्ति (नेटवर्थ) कम्पनी ऐन, २९ (१) (ख,)
(९) वित्तीय विवरणहरू (फिनान्सियल स्टेटमेन्ट) ऐ. दफा १६५ (क),
(१०) भौतिक पूर्वाधार सुविधा (इन्फ्रास्ट्रक्चर फ्यासिलिटि) ऐ. दफा १७६ (१) को प्रतिबन्धात्मक प्रावधान,
(११) वरिष्ठ चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट (एफ.सी.ए.) नेपाल चार्टर्ड एकाउन्टेन्टस् ऐन, २०५३ को दफा ७ को उपदफा (४),
(१२) नियमनकारी निकाय (रेगुलेटरी बडी) ऐ. दफा ५ (क),
(१३) दर्तावाला लेखापरीक्षक (रजिष्टर्ड अडिटर) ऐ. दफा २ (झ),
(१४) निर्णय पुस्तिका (माइन्युट) नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण ऐन, २०५३ को दफा १५ (छ),
(१५) निर्णयको विवरण (माइन्यूट) बैंक तथा वित्तिय संस्था सम्बन्धी ऐन, २०६३ दफा २३ (७), चल सम्पत्ति भाडामा लिन कर्जा (लिजिङ्ग फाइनान्स) ऐ. दफा ४७ (३) (थ), स्थलगत (अनसाइट) ए. दफा ५२ (१),
(१६) आयोडिनयुक्त नून (उत्पादन तथा बिक्री वितरण) ऐन, २०५५ को दफा १७ (४) (ङ) मा – आयोडिनको मात्रा (पि.पि.एम.मा) भनेर संक्षिप्त नाम लेखिएको देखिन्छ तर उक्त ऐनमा पि.पि.एम.को परिभाषा पनि छैन र यस अघि कहिँ कतै यसको पूर्ण रूपको पनि उल्लेख भएको छैन ।ज्ञछड
(१७) एक्रोनिम लेख्नको लागि कोष्ठको प्रयोग –अध्यक्ष, सोसाइटी अफ कन्सल्टिङ आर्किटेक्चरल एण्ड इन्जिनियरिङ फर्म (स्क्याफ) –निर्माण व्यवसाय ऐन, २०५५ को दफा १३ (१) को (छ)
(१८) कुनै वैज्ञानिक वा प्राविधिक नाम सोही रूपमा प्रयोग गर्नः ए ०११ एफ.एम.डी. भाइरस ओ. (पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा ऐन, २०५५ को
अनुसूची को २ नं. आयोडिनयुक्त नून (उत्पादन तथा बिक्री वितरण) ऐन, २०५५ को दफा
१७ को उपदफा (४) (ङ) मा – आयोडिनको मात्रा (पि.पि.एम.मा) भनेर संक्षिप्त नाम लेखिएको देखिन्छ तर उक्त ऐनमा पि.पि.एम.को परिभाषा पनि छैन र यस अघि कहिँ कतै यसको पूर्ण रूपको पनि उल्लेख भएको छैन ।
(१९) दशमलव जनाउने अंकः आठ दशमलव तीन तीन (८.३३)

३.१.१० उद्धरणचिह्न (“ ”र‘ ’)

खास गरी संशोधन ऐनको विधेयक मसौदा तर्जुमा गर्दा उद्धरणचिह्नको प्रशस्त मात्रामा प्रयोग गरिन्छ । “नेपाल न्याय सेवाको” भन्ने शब्दहरूको सट्टा “नेपाल न्याय सेवा र नेपाल लेखापरीक्षण सेवाको” भन्ने शब्दहरू राखिएका छन् । (निजामती सेवा ऐन, (दोस्रो संशोधन)
२०६४ को दफा ८)

 उदाहरण
(क) पद वा पदावलीको अर्थको परिभाषाः परिभाषा दफाबाट (क) “डीन” भन्नाले विश्वविद्यालय अन्तर्गत स्थापित विभिन्न संकायका प्रमुख सम्झनुपर्छ ।
(ख) “साधन–स्रोत परिषद्” भन्नाले दफा १४ बमोजिम साधन–स्रोत परिषद् सम्झनु पर्छ ।
(ग) सैनिक ऐन, २०६३ को दफा २२ को स्पष्टीकरणः यस दफाको प्रयोजनको लागि “कर्तव्यपालनको सिलसिलामा असल नियतले गरिएको कुनै कार्य” भन्नाले ……..।
(घ) सैनिक ऐन, २०६३ को दफा ८९ (ख) सिटरोल फारामको सक्कलै वा सो फाराम जिम्मा रहेको अधिकारीबाट “सक्कल बमोजिम नक्कल दुरूस्त छ” भनी हस्ताक्षर गरी दिएको नक्कल ।
(ङ) बैंक तथा वित्तिय संस्था सम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा ४८ को उपदफा
(१) को खण्ड (क) को प्रतिबन्धात्मक प्रावधान तर, “ख” र “ग” वर्गका इजाजतपत्र ।
(टिप्पणीं – बैंक तथा वित्तिय संस्था सम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा १९ को खण्ड (ख) को प्रतिबन्धात्मक प्रावधानको २ मा ‘घ’ वर्ग भनिएको । यस्तै प्रकृतिको वर्ग उल्लेख गर्दा धेरैजसो ऐनमा दोहोरो उद्धरणकै प्रयोग भएको पाइन्छ । यसरी दोहोरो उद्धरण गरिनु नै एकरूपताका लागि उपयुक्त हुने देखिन्छ ।)
(च) रूपान्तरः “शाही नेपाली सेना” को सट्टा “नेपाली सेना” (सैनिक ऐन २०६३ दफा १४५ (क)
(छ) संक्षिप्त नामको उद्धृतः यस ऐनको नाम “प्रतिलिपि अधिकार ऐन, २०५९” रहेको छ ।

३.१.११ लिपिचिह्न

एउटै पाठ्यसामग्री भित्र सकभर वैकल्पिक लिपिहरूको प्रयोग गर्नुहुदैन । उदाहरणार्थ ‘ण’ को प्रयोग गरे पाठ्यसामग्रीभरि नै यस्तै ‘ण’ लेख्नुपर्छ तर ‘ण’ र ‘राा’ को मिश्रण गर्नुहुदैन । संयुक्त अक्षरहरूको प्रयोग गर्दा पनि भरसक वर्णहरूको अलग पहिचान हुने
लिपिचिह्नको प्रयोगमा जोड दिनु पर्छ । जस्तैः ‘भण्डार’ र ‘भन्डार’ मध्ये ‘भण्डार’ को प्रयोग गर्नुपर्छ ।
३.१.१२ योजकचिह्न (—)

अपूर्ण द्वित्व भई बनेका शब्द र पङ्क्ितका अन्त्यमा शब्द नअटेमा टुक्र्याउनुपर्दा योजकचिह्नको प्रयोग गरिन्छ । व्याकरणको नियम अनुसार आ–आप्mनो, स–साना, भू– संरक्षण, भू–उपयोग, भू–एकीकरण उप–प्रधानमन्त्री, सब–युनिट, ओसार–पसार, सह– प्राध्यापक, पत्र–पत्रिका, सदस्य–सचिव, आय–व्यय, समय–समयमा, गैर–नेपाली, जानी–जानी, दान–दातव्य, हुल–हुज्जत जस्ता शब्दावलीहरूमा योजकचिह्नको प्रयोग भएको पाइन्छ । यद्यपि नेपाली कानूनको लेखन शैलीमा देहायको अवस्थामा
यसचिह्नको प्रयोग गरिन्छ । सवै ऐनहरूमा यस्ता शब्दावलीहरूको प्रयोगमा एकरूपता कायम छैन ।
(क) “भाग” र “परिच्छेद” को क्रम छुट्याउन
भाग – १, परिच्छेद – १,
(ख) “अनुसूची” को क्रम छुट्याउन ज्ञटण्
अनुसूची – १
(ग) “देहाय” पछि लेखिने उपदफा, खण्ड र उपखण्डहरूमा समिति, उपसमिति
वा कार्यटोली जस्ता अंगहरूको पदाधिकारी र सदस्यहरू उल्लेख गर्नु
पर्दा ।
(घ) (३) उपदफा (१) बमोजिमको कल्याणकारी कोष सञ्चालन गर्न देहाय
बमोजिमको सात सदस्यीय एक सैनिक कल्याणकारी कोष सञ्चालन तथा
व्यवस्थापन समिति रहनेछ ः–
(क) प्रधान सेनापति                               – अध्यक्ष
(ख) ……………….                               . – सदस्य
(ङ) ……………..                                    – सदस्य
(सैनिक ऐन, २०६३ को दफा २९ उपदफा (३)

३.१.१३ थोप्ला थोप्लाचिह्न (………)
पछि भर्न सकिने गरी खाली ठाउँ राख्नु पर्दा । यस्तो अभ्यास अनुसूचीमा रहेको शपथ सम्बन्धी व्यवस्थामा पछि नाम, मिति र पद लेख्न तथा
दस्तखत गर्न मिल्ने गरी खाली ठाउँ राख्नका लागि प्रचलनमा रहेको छ । म ……………….. ईश्वरको नाममा, प्रतिनिधिसभाको घोषणा, २०६३ प्रति पूर्ण वफादार रही …………….. पदको … । नाम ः……………. सही ः ……… मिति ः ……………… दस्तखत ः ……………… (नेपाल कानून आयोग ऐन, २०६३ को अनुसूची)

३.१.१४ निम्न रेखाङ्कन (कच) (अण्डरलाइन)चिह्न (—)

कानूनको लेखनमा देहायको अवस्थामा कच चिह्नको प्रयोग (—) गरिन्छः–
(क) लामो त्रुटिमा औद्योगिक व्ययवसा विकास प्रतिष्ठानको सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको ऐन

(ख) प्रस्तावना शब्दमा “प्रस्तावना” शब्दको तल । प्रस्तावना ः राष्ट्रको औद्योगिक विकासका लागि उद्यमशीलता, गुणस्तरयुक्त व्यवस्थापन, प्रविधि र प्राविधिक जनशक्तिको खाँचोलाई पूरा गरी उद्योग क्षेत्रको विकासबाटज्ञटज्ञ अर्थ व्यवस्थालाई सबल तुल्याई औद्योगिक व्यवसायको विकास गर्न वाञ्छनीय भएकोले,
(ग) भाग र परिच्छेदको त्रुटिमाः (तर भाग र परिच्छेदलाई कच दिईदैन ।)

                                                                            भाग – २
गाउँ विकास सम्बन्धी व्यवस्था
परिच्छेद – १
गाउँ विकास क्षेत्र, वडा विभाजन र वडा समिति
परिच्छेद – ३
गाउँ विकास सम्बन्धी व्यवस्था
(स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५)

(घ) दफा उपदफा वा खण्डहरूको त्रुटिमा
३. स्वास्थ्य सेवाको गठनः नेपाल स्वास्थ्य सेवा नामको एक सेवा गठन गरिएको छ ।
तलः सामान्यतः उपदफाको त्रुटि हुँदैन । तर, केही ऐनहरूमा उपदफा वा खण्डहरूकको शीर्षक दिइएको पाइन्छ । यसरी उपदफा वा खण्डहरूको शीर्षक दिइएको अवस्थामा त्यस्तो उपदफा वा खण्डहरूको त्रुटिको तल कच गरिनु पर्छ ।
७. दैनिक तथा भ्रमण भत्ताः(१) ….. देहाय बमोजिम दैनिक तथा
भ्रमण भत्ता दिइनेछ ः–
(क) दैनिक                                                                  भत्ता ः
………………………………………………….. ….. .
(ख) भ्रमण भत्ता ः ………………………………………….
(संवैधानिक निकायका पदाधिकारीहरूको पारिश्रमिक,
सेवाको शर्त र सुविधा सम्बन्धी ऐन, २०५३)
(ङ) स्पष्टीकरणमा
स्पष्टीकरणः यस परिच्छेदमा “भवन निर्माण” भन्नाले …………(स्थानीय
स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ को दफा १४९)
(च) कोलमको त्रुटिमा कुनै कुनै ऐनहरूका दफा, उपदफा, खण्ड र उपखण्डहरूमा “देहाय बमोजिम” भनी कोलम छुट्याइएको पाइन्छ । यस्तो कोलमहरूमा त्रुटि दिइने प्रचलन समेत रहेको छ । यसरी कोलममा त्रुटि दिइएको भए प्रत्येक कोलमको त्रुटिको तल कच गर्नु पर्दछ ।

२०. सडक निर्माण, सम्भार तथा सुधार दस्तुरः (१) …. देहाय बमोजिमको दरमा सडक निर्माण तथा सम्भार दस्तुर लगाइने र असुल उपर गरिनेछः–
सवारीको किसिम                                                                दर प्रति सवारी
(क) कार, जीप, माइक्रोबस                                            मूल्यको साढे एक

प्रतिशत
(ख) ……………………                                                     ……………………….
(छ) अनुसूचीको शीर्षकमा कतिपय ऐनहरूमा “अनुसूची” को तल, कतिपयमा “…..सँग सम्बन्धित” भन्नेको तल र कतिपयमा दुवैको तल कच गरिएकोपाइन्छ । त्यसको विपरित कतिपय ऐनहरूका अनुसूचीको त्रुटि तल पनि कच गरिएको पाइएको छैन । यस विषयमा एकरूपता हुन सकोस भन्नका लागि अनुसूचीको त्रुटिमा मात्र कच गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

अनुसूची
(दफा १० को उपदफा (७) सँग सम्बन्धित)
शपथ
अनुसूची – १
(दफा ७ को उेपदफा (४) सँग सम्बन्धित)
सेनामा रहने पदहरू
(ज) सूत्रको प्रयोगमा
१८.  निवृत्तिभरण वा उपदानः (१) (क) …………………………….
…….
(ख) ………..वा देहायको हिसावले हुने मासिक निवृत्तभरण
मध्ये कुनै एक रोज्न सक्नेछः–
जम्मा सेवा वर्ष × मासिक पारिश्रमिक
५०
(संवैधानिक निकायका पदाधिकारीहरूको पारिश्रमिक, सेवाको शर्त र सुविधा सम्बन्धी ऐन, २०५३)

३.१.१५ टेबल

कानूनको तर्जुमा गर्दा सामान्यतः अनुसूचीमा बाहेक अन्यत्र टेबुलको प्रयोगलाई वाञ्छनीय मानिदैन । सम्भव भएसम्म टेबुलको विकल्प खोजिनु पर्छ । अन्य विकल्पहरू भन्दा टेबुलको प्रयोग गर्दा स्पष्टता आउने देखिन्छ भने मात्र उपयोगमा ल्याउनु पर्छ । नेपालमा कानून तर्जुमा गर्दा अनुसूचीमा मात्र नभई ऐनको दफा, उपदफा आदिमा समेत टेबुलको प्रयोग भएको पाइन्छ ।
(क) नेपाल स्वास्थ्य सेवा ऐन, २०५३ को दफा ८

पद                       खुल्लाप्रतियोगिताद्वारा                                                          बढुवा

कार्यक्षमताको मूल्यांकनद्वारा           आन्तरिक प्रतियोगितात्मक परीक्षाद्वारा
(क) सहायक पहिलो
तहको पद१००%                                                                 ×                                                          ×
(ख) सहायक दोस्रो
तहको पदमा                                                              ५०% ५०%                                                     ×

(ख) अनुुुसूचीमा टेबुलको प्रयोग ।
(पेश्की खर्च ऐन, २०६३ को अनुसूची – २)
१                        २                            ३                                      ४                                                            ५                                ६

क्रमसंख्या    अनुदान संख्या     शीर्षककोनाम    चालु खर्चतर्फ विनियोजित रकम(रू. हजारमा)          ….. ….                     ……………
१                         ११                 राजदरवार                             १८३३                                                   ……..                         ……….

परिच्छेद- ४ भाषा शुद्धाशुद्धि

४.१ शब्दको शुरूमा ह्रस्व हुने शब्दहरू

४.१.१ तद्भव शब्दको शुरूमा र शब्दको बीचमातद्भव शब्दको शुरूमा र शब्दको बीचमा इकार र उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः नुन,
पिरो, नुनिलो, बाहिर, मिलिक्क आदि । तर क्षतिपूर्ति दीर्घीभवनका रूपमा स्वीकारिएका शब्दहरूमा भने बीचको इकार (इ), उकार (उ) लाई दीर्घ (ई, ऊ) लेख्नुपर्छ । यस सम्बन्धी उदाहरण परिशिष्ट–१७ मा दिइएको छ । यद्यपी क्षतिपूर्ति दीर्घीभवनमा परेका यस्ता शब्दमा प्रत्यय लागी बनेका तद्धितान्त शब्दको इकारउकार भने ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः सिपालु (सीप+आलु), दुधालु (दूध+आलु), स्वीकार्नु
(स्वीकार+नु), बुढ्याइँ (बूढो+याइँ) आदि ।

४.१.२ तत्सम हुँदा शब्दको शुरू र शब्दको बीचमा दीर्घ लेखिने भए पनि तद्भव भइसकेपछि चाहिँ ह्रस्व लेखिन्छ । यस सम्बन्धी उदारण परिशिष्ट–१८ मा दिईएको छ ।

४.१.३ अनुकरणमूलक शब्दको बीचमा आउने इकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः तिरिमिरी, झिलिमिली, आदि ।

४.१.४ निर्मित वा व्युत्पन्न नेपाली नाम शब्दका अगाडि रहेको ‘इ–उ’ ह्रस्व लेखिन्छन्;

४.१.५ आगन्तुक नेपाली नाम शब्दका अगाडि रहेका ‘इ–उ’ ह्रस्व लेखिनछन्ः जस्तै – इँजार,इज्जत, इथर, इनाम, इनामेल, इन्कार, इन्क्लाब, इन्च, इन्जिन, इन्जिनियर, इसारा, डिन, डिपो, डिसेम्बर, थिएटर, पिसाब, पिस्तोल, फिक्री, बिल, बिल्ला, भिटामिन, भिटो, मिनेट,
मियाँ मिल, मिस, सिमेन्ट, हिसाब, हिस्सा, उजुर, उमेर, उर्दी, खुराफात, ट्युसन, तुजुक, तुम्लेट, बुइँगल, बुई, मुआबजा, मुकाबिला, मुलुक, मुस्लिम, सुट, सुब्बा, सुराक, स्कुटर, स्टुडियो, हुक्का, हुलाक आदि ।

४.१.६ वि, नि, निस्, सु, उप, उत्, र्दु उपसर्ग लागेका शब्दहरूको पदादिको इकार उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः विचार, विनाश, विजय, निपात, निश्चय, नियोग, सुमार्ग, सुकुमार, सुपाच्य, उपचार, उपहार, उपकार, उत्खनन, उत्पात, दुर्गम, दुर्विचार, दुर्बल आदि ।

४.१.७ द्वि, त्रि भएका सङ्ख्यावाची शब्दमा इकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः द्विबाहु, द्विमुख, त्रिकोण, त्रिजटा, त्रिभुज, त्रिपिटक, त्रिशङ्कु, त्रिफला आदि ।
४.१.८ एकभन्दा बढी अक्षर रहेका नेपाली सर्वनाम शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः तिनी, तिमी, यिनी, उता, उनी, उहाँ आदि ।ज्ञटछ

४.१.९ अव्युत्पन्न नेपाली विशेषण शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः चिप्लो, चिम्सो, चिल्लो, चिसो, बिटुलो, रित्तो, उज्यालो, उज्झर, उत्ताउलो, उल्टो, खुकुलो, जुम्सो, दुब्लो, सुकिलो आदि ।

४.१.१० सङ्ख्यावाचक नेपाली विशेषण शब्दका अगाडि रहेका इ–उ ह्रस्व हुन्छन् । जस्तैः –त्रिचालिस, त्रिपन्न, त्रिसट्ठी, त्रियासी, त्रियानब्बे, त्रिहत्तर, दुई, उन्नाईस, उनन्तीस, उनन्चालीस, उनन्चास, उनन्साठी

४.१.११ आगन्तुक नेपाली विशेषण शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः इज्जतदार, इन्सान, इलमी, किताब, जिम्मेदार, दिक्क, दिक्दार, किरायावाला, किस्मती जिद्दीवाल, जिम्मावाल, दिवालिया, निजामती, फिरादी, भिउँटे, मिजासिलो, मिस्कट, सिकारी, सिकिस्त,
सिल्पट, हिम्मती, उम्मेदवार, उम्दा, उस्ताद, कुद्रती, खुनी, खुब, खुलस्त, खुस, गुलाफी, गुल्जार, जुलुमी, दुरूस्त, बुर्जुवा, बुलन्द, मुनासिब, मुफ्त, मुल्तबी, मुलुकी, मुस्किल, सुस्त, हुस्सु इत्यादी ।

४.१.१२ सम्पूर्ण नेपाली धातु (क्रियापदको मूल रूप), कृदन्त (धातुमा प्रत्यय लागेर बनेका नाम,विशेषण र अव्यय पद) र क्रियापदहरूका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः दिई, दिउन्जेल, दिएको, दिएर, लिन, लिनु, लिने, उठ्दा, उठ्न, उठ्ने, उठुन्जेल, उठेको, उठेर,
भुक्ता, भुक्नु, भुक्ने, भुकुन्जेल, भुकेको, भुकेर, तिर्छ, तिर्नेछ, दिन्छ, दियो, लियो, लिनेछ,सिक्यो, हिँड्यो, उभिन्छ, उभियो, सुत्यो आदि ।

४.१.१३ नाम, विशेषण, र अव्ययबाट बनेका नाम धातु (व्युत्पन्न धातु) का अगाडि आउने इ–उह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः इख्याउ (नु), इच्छाउ (नु), घिनाउ (नु), भित्रि (नु), सिद्धि (नु), दुब्लाउ (नु), धुलि (नु), फुरफुराउ (नु), सुरि (नु), हुनहुनाउ (नु) आदि ।

४.१.१४ वाच्यार्थक क्रिया (कर्म र भाववाच्य जनाउने क्रिया) र वाच्यार्थक कृदन्त शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः दिइनेछ, दिइन्छ, दिइयो, पिटिनेछ, पिटिन्छ, पिटियो, सिइनेछ, सिइन्छ, सिइयो, उँगिनेछ, उँगिन्छ, उँगियो, उठिनेछ, उठिन्छ, उठियो, सुतिनेछ,
सुतिन्छ, सुतियो, चिरिएर, चिरिने, पिइएको, पिइने, लिइएको, लिइने, सिइएको, सिइने, उदाइएको, उदाइने, उर्लिएको, उर्लिने, लुटिएको, लुटिने, सुतिएको, सुतिने आदि ।

४.१.१५ नेपाली व्युत्पन्न अव्यय शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः दिउँसै,बिस्तारै, बिहानै, उता, उतिखेर, उतिन्जेल, उतिबेर, उतै, उसरी, उसै, उस्तरी, उहाँ उहिले, मुन्तिर, सुस्तरी आदि ।

४.१.१६ द्वित्व–प्रक्रिया (शब्द वा शब्दांश दोहोरिएर शब्द बन्ने प्रक्रिया) द्वारा बनेका अनुकरणात्मकशब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः किटिक्क, किरकिर, तिरिक्क, चिरचिर,ज्ञटट झिलिमिली, टिनटिन, टिलपिल, तिरतिर, पिलपिल, निथ्रुक्क, मिरमिर, रिमरिम, सिमसिम,
उकुसमुकुस, उथलपुथल, कुपुकुपु, कुपुक्क–कुपुक्क, खुरूखुरू, टुपुक्क, टुप्लुक्क, धुरूधुरू, फुरूक्क, भुसुक्क, मुसुक्क, लुरूलुरू, हुरूकक आदि ।

४.१.१७ नेपाली अव्युत्पन्न अव्यय शब्दका अगाडि आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः इस्, किन, छि, तिर, धिक्कार, निर, भित्र, बिसे, सित, हिजो, उँधो, उँभो, मुनि आदि ।

४.२. शब्दको बीचमा ह्रस्व इ, उ हुने शब्दहरू लेख्नुपर्छ । जस्तैः अतिरिक्त, अतिवाद, अतिशय, अधिकार, अधिवक्ता, अनुहार, अनुकरण,
प्रतिव्रिmया, प्रतिगामी, परिकल्पना, परिव्रmमा, अभियोग, अभिनन्दन आदि ।

४.२.१ अति, अधि, अनु, प्रति, परि, अभि उपसर्ग लागेका शब्दहरूको बीचमाको इकार उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः अतिरिक्त, अतिवाद, अतिशय, अधिकार, अधिवक्ता, अनुहार, अनुकरण, प्रतिव्रिmया, प्रतिगामी, परिकल्पना, परिव्रmमा, अभियोग, अभिनन्दन आदि ।

४.२.२ इक, इका, इत, इम, इमा, इष्ठ, उक प्रत्ययहरूको इकार उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः प्राज्ञिक, भाषिक, लेखिका, नायिका, गायिका, रचित, हेलित, पण्डित, स्वर्णिम, अग्रिम, आदिम, गरिमा, नीलिमा, महिमा, कनिष्ठ, वरिष्ठ, गरिष्ठ, जागरूक, भावुक, कामुक आदि ।

४.२.३ प्रत्यय लागेपछि दीर्घ इकारान्त शब्द ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः दुइटा, उपयोगिता, प्रभावकारिता, दायित्व, स्वामित्व आदि । (अपवादः सतीत्व, स्त्रीत्व आदि) तर पृथक तथा स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग हुने दीर्घ इकारान्त शब्दहरू समास भएपछि पनि यथावत् लेख्नुपर्छ ।
जस्तैः भेडीगोठ, जडीबुटी, मैत्रीपूर्ण, बोलीचाली, हाँसीखेली, कोरीबाटी आदि ।

४.२.४ विभिन्न प्रत्ययहरू लागेर बनेका नेपाली व्युत्पन्न नाम शब्दका माझमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः दतिउन, सजिउन, कसिङ्गर, धसिङ्गर, पतिङ्गर, कमिनी, अधियाँ, जहानियाँ, बधियाँ, करिया, खसिया, बँधिया, भरिया, मतियार, सँधियार, हतियार, देखाउटी, पुछाउनी,
फुकाउनी, बिसाउनी, जडाउरी, जिताउरी, सिँगाउरी, दतिउन, सजिउन, घँसेउटो, पसेउटो, रतेउली आदि ।

४.२.५ नेपाली अव्युत्पन्न नाम शब्दका माझमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैःकमिलो, काइँलो, कात्तिक, खोइलो, घुइँचो, चिडिया, ज्यामिर, धादिङ, घुइमरो, नरिवल, पुरिया, पाइलो, फरिया, बर्दिया, बहिनी, बिमिरो, साइत, सोइलो, कटुस, काउली, कुकुर, कुखुरा,
कुसुन्डो, गउँत, चिउरा, चिउँडो, च्याखुरा, जाउलो, ढुकुर, दार्चुला, निबुवा, पटुका, पाउलो, पाखुरो, पुर्पुरो, फ्याउरो, बटुको, बाउसे, बाजुरा, भुसुनु, रसुवा, रूकुम, साउती, साउन, सिउर, सिन्धुली आदि ।

४.२.६ आगन्तुक नेपाली नाम शब्दका बीचमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः अक्सिजन,अख्तियार, अजिमा, अफिम, आइन्दा, इङ्लिस, इन्जिन, इन्जिनियर, एमोनिया, कमिटी, कमिसन, खुफिया, खरिदार, खरिद, गरिब, गुरिल्ला, चिलिम, जागिर, जिकिर, टुँडिखेल,ज्ञटठ टेलिभिजन, ट्रान्जिस्टर, ट्रेनिङ, डिजाइन, डिजिटल, पालिस, पेट्रोलियम, पोलिस्टर, प्रेसिडेन्ट, प्लास्टिक, बिल्डिङ, राइटर, राइफल, रेडियम, रेडियो, लाल्टिन, लिपिस्टिक, वाहियात, सेमिनार, हाकिम, हासिल, अङ्गुर, उजुर, कन्तुर, कसूर, कानून, गजुर, चाबुक, चुकुल,
ताजुब, दस्तुर, ब्लाउज, मजबुत, मजदुर, महसुल, मौसुफ, सबुत, स्काउट, हुकुम, हजुर आदि ।

४.२.७ आगन्तुक नेपाली विशेषण शब्दका बीचमा आउने इ–उ पनि ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः अजिब, वाहियात, बुर्जुवा, मजबुत, महसुस आदि ।

४.२.८ अव्युत्पन्न नेपाली विशेषण शब्दका बीचमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः अमिलो, उभिन्डो, कटमिरो, कलिलो, खिरिलो, छरितो, धमिलो, सुकिलो, सुरिलो, हरियो, कन्जुस, खुकुलो, दुहुनो, बाटुलो, बिटुलो आदि ।

४.२.९ नाम, विशेषण र अव्ययबाट बनेका नाम धातु (व्युत्पन्न धातु) का माझमा इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः अमिलि (नु), गहि¥याउ (नु), धमिल्याउ (नु), बाउँठि (नु), बाहिरि (नु), गुनगुनाउ (नु), ठिँगुरि (नु), दाउरि (नु), फुरफुराउ (नु), हुनहुनाउ (नु) आदि ।

४.२.१० कृदन्त शब्द इच्छार्थकबाहेक अरू क्रियापद, मिलित क्रिया (एकभन्दा बढी क्रियापद मिलेर बनेको क्रियापद) र मिलित क्रियामूलक कृदन्त शब्दका माझमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः उफ्रिएको, उफ्रिएर, उफ्रिँदै, उफ्रिनु, बिग्रिनु, मिल्किनु, सप्रिनु, सकिन्जेल,
गरून्जेल, पठाउन, बोलाउने, मनाउन, सिकाउँदा, गरिन, गरिन्, गर्छिन, गर्दिन, भइथिस्, भइस्, बसाउँछ, बसुँला, हेराउँछ, हेरूँला, सघाउँछ, सघाउँला, गरिबक्सियो, दिइसक्यो, पढिहाल, भनिरह्यो, लेखिदियो, देख्नुहुन्छ, नास्नुभयो, हाँस्नुहुन्छ, आइदिनु, खाइसकेर, गरिरहँदा, पढिसकेको, बसिहाल्नु, लेखिसकेर आदि ।

४.२.११ वाच्यार्थक क्रिया र वाच्यार्थक कृदन्त शब्दका बीचमा आउने इ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः गरिनेछ, गरिन्छ, पढिनेछ, पढिन्छ, पढियो, गरिने, गरिँदा, गरिँदै, पढिएको, पढिँदै, पढिने आदि ।

४.२.१२ विभिन्न प्रत्यय लागि बनेका व्युत्पन्न अव्यय पदका बीचमा इ–उ ह्रस्व हुन्छन् । जस्तैः उतिन्जेल, कतिन्जेल, जतिन्जेल, त्यतिन्जेल, बसिन्जेल, भइन्जेल, मुखिन्जेल, यतिन्जेल, रोजिन्दा, सालिन्दा, अघाउँजी, उघाउन्जेल, कराउन्जेल, खसाउन्जेल, गनाउन्जेल,
तताउन्जेल, मासुन्जेल, रसाउन्जेल, हाँसुन्जेल, अघि, पछि, अगाडि, पछाडि, अहिले, उत्निखेर, उहिले, कतिखेर, कतिबेर, तलतिर, तहिले, मास्तिर, मुन्तिर, यतिखेर, यतिबेर, सामुतिर, सामुन्नेतिर आदि ।ज्ञटड

४.२.१३ अव्युत्पन्न नेपाली अव्यय पदमा माझमा आउने इ–उ ह्रस्व हुन्छन् । जस्तैः खातिर, चाहिने, नगिच, नजिक, बाहिर, सामुन्ने आदि ।

४.२.१४ द्वित्व–प्रक्रियाद्वारा बनेका अनुकरणात्मक शब्दका बीचमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः किटिकक, खित्रिक्क, गिलिक्क, झिलिक्क, झिलिमिली, तितरबितर, तिरितिरी, पिर्लिक्क, पिलपिल, फाइँफुइँ, फिरिफिरी, मिरमिर, साइँसुइँ, हाइँहुइँ, कुपुकुपु, कुपुक्क,
खुपुखुपु, खुपुक्क, चुर्लुम्म, फाकफुक, फास्सफुस्स, माक्कमुक्क, मुसुमुसु, सल्र्याङसुर्लुङ आदि ।

४.२.१५ सङ्ख्यावाची शब्दका पछि औँरयौँ जोडिएपछि बीचको इकार ह्रस्व लेखिन्छ । जस्तैः बत्तिसौँ, उनासियौँ आदि ।

४.३. शब्दको अन्तमा ह्रस्व इ, उ हुने शब्दहरू

४.३.१ नाताबोधक र अन्य पुलिङ्गी शब्दको अन्तमा रहेका इ, उ ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः ज्वाइँ, दाइ, पति, पनाति, भाइ, जेठाजु, दाजु आदि । (अपवादः सम्धी, स्वामी, हात्ती, खसी)

४.३.२ आइ, याइँ, आउ, आरू, आलु, एलु प्रत्यय लागी बनेका शब्दहरूको इकारउकार ह्रस्वलेख्नुपर्छ । जस्तैः पढाइ, लेखाइ, कमाइ, लमाइ, दुस्ट्याइँ, बुढ्याइँ, रोपाइँ, घेराउ, चुनाउ, टिकाउ, बिकाउ, सिकारू, हटारू, बढालु, इखालु, मैतालु, घरेलु आदि ।

४.३.३ अव्यय शब्दको अन्तको इ ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः अगाडि, पछाडि, वरिपरि, लागि, किनकि, तापनि,चाहिँ ।

४.३.४ परिणाम जनाउने शब्द ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः कति, यति, उति, जति आदि । अपवादः अरी, ही र हीँ प्रत्यय लागेका यसरी, कसरी, कहीँ, यहीँ, त्यहीँ आदि र लाई विभक्ति भने दीर्घ लेख्नुपर्छ ।

४.३.५ निर्जीव, नपुंसकलिङ्गी वा अमानवीय उकारान्त नाम ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः आलु, केराउ, बिउ, हिउँ, लिस्नु, तुनु, दुनु, पनिउँ, गुनिउँ, पिँडालु आदि । स्थानवाचक उकारान्त नामः साँखु, मुगु, टेकु, ठाउँ, गाउँ, हेलम्बु, तनहुँ, काहुँ आदि ।

४.३.६ लघु वा प्रिय अर्थमा उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः कालु, रामु, बच्चु, सानु आदि ।

४.३.७ उकारान्त नाम, विशेषण ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः भाउ, साहु, बाबु, चालु, उल्लु, छट्टु, ढड्डु, पत्रु, ओभानु, कानु आदि ।

४.३.८ समापक छु र हु व्रिmयापदको अन्तको उकार ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः म राम्रो छु । म नेपाली हुँ । म फलफूल खान्छु ।

४.३.९ चि, टि, णि, ति, थि, द्धि, धि, नि, पि, भि, मि, रि लि, वि, शि, षि, ष्टि अन्तमा आउने केही शब्दहरू ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः रूचि, शुचि, त्रुटि, कोटि, पाणि, कृति, गति, मति, क्षति,ज्ञटढ प्रकृति, भक्ति, नीति, प्रणति, कीर्ति, तिथि, सारथि, अतिथि, प्रीति, गीति, सिद्धि, बुद्धि, वृद्धि,
ऋद्धि विधि, निधि, सन्धि, व्याधि, अग्नि, अधीति, शनि, मुनि, ग्लानि, हानि, लिपि, यद्यपि, कपि, नाभि, सुरभि, दुन्दुभि, उर्मि, निमि, रश्मि, गिरि, अरि, कलि, बलि, हावि, छवि, कवि, राशि, कृषि, ऋषि, सृष्टि, वृष्टि, दृष्टि आदि । अपवादः तर नेपालीमा पदान्तमा दीर्घ चलेका
युवती, श्रेणी, सूची, अञ्जली (श्रद्धाञ्जली), आवली (शब्दावली), औषधी, ग्रन्थी (मनोग्रन्थी) आदिलाई दीर्घ लेख्नुपर्छ ।

४.३.१० अन्त्यमा नु, भु, रू, लु भएका शब्दहरू ह्रस्व लेख्नुपर्छ । जस्तैः भानु, शन्तनु, शम्भु, विभु, प्रभु, चरू, गुरू, सुचारू, भीरू, श्रद्धालु, कृपालु, दयालु, ईषर्यालु आदि ।

४.३.११ इ, आइ, आइँ, याइ, याइँ, उ, आउ, उ, नु प्रत्ययहरू लागी बनेका व्युत्पन्न नाम पदका अन्तमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः एकाइ, कमाइ, गराइ, चौडाइ, पढाइ, बसाइ, लमाइ, लेखाइ, कजाइँ, चढाइँ, बढाइँ, लडाइँ, छुच्याइँ, छुल्याइँ, पण्डित्याइँ, मुख्र्याइँ, सु¥याइँ,
घेराउ, चुनाउ, जनाउ, झुकाउ, टिकाउ, दबाउ, पक्राउ, सुझाउ, खानु, जानु, पढ्नु, भन्नु, मिल्नु, हाँस्नु आदि ।

४.३.१२ ति प्रत्यय लागेर बनेको सार्वनामिक शब्दको अन्तमा आउने इ ह्रस्व हुन्छ । जस्तैःउति,कति, जति, त्यति, यति आदि ।

४.३.१३ आरू, आलु, आकु, उ, एलु, तु प्रत्ययहरू लागी बनेका विशेषण पदका अन्तमा आउने उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैःठगारू, निमतारू, बजारू, सिकारू, हटारू, खर्चालु, दुधालु, बिखालु, बैँसालु, मायालु, सिपालु, लडाकु, चालु, झल्लु, टट्टु, पत्रु, यात्रु, लग्गु, लागु, घरेलु, बनेलु,
पाल्तु, फाल्तु आदि ।

४.३.१४ तीनै कालका पहिलो पुरूष एकवचनमा आउने क्रियापदका अन्तमा आउने उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः खाएँछु, गरेँछु, पढेँछु, बसेँछु, हाँसेँछु, खान्छु, गर्छु, पढ्छु, बस्छु, हाँस्छु, खानेछु, भर्नेछु, पढ्नेछु, हाँस्नेछु आदि ।

४.३.१५ अरी, इ, तरी, ती, ही आदि दीर्घ ईकारान्त प्रत्यय लागेर बनेका शब्दहरूबाहेक अन्य व्युत्पन्न अव्यय पदका अन्तमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः अगाडि, अघि, पछि, आजभोलि, केजाति, धत्तेरि, पछाडि, भोलिपर्सि, मुखेन्जि, बर्सेनि, सालेनि, दिनहुँ आदि ।

४.३.१६ अव्युत्पन्न अव्यय पदका अन्तमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैःअघि, अनि, कि, खालि, खोइ, चाहिँ, तालि, नाइँ, नि, पछि, पनि, पट्टि, पर्सि, पालि, फेरि, माथि, भोलि, मुनि, वरि, सान्ति, हगि, हुँदि, उँ, उहुँ, लु, सामु, हाउ, आदि ।ज्ञठण्

४.३.१७ ई र ती प्रत्यय लागेर बनेका शब्दहरूबाहेक द्वित्व प्रक्रियाद्वारा बनेका अनुकरणात्मक शब्दका अन्तमा आउने इ–उ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैः किरिकिरि, किरिरि, चिरिचिरि, चिरिरि, तिरितिरि, तिरिरि, फिरिरि, आनुमानु, कुपुकुपु, खुरूखुरू, छुपुछुपु, टुलुटुलु, लुरूलुरू,
सुरूसुरू, हाउभाउ आदि ।

४.३.१८ देखि, निम्ति र लागि विभक्ति प्रत्यय लागेर बनेका शब्दको अन्तमा आउने इ ह्रस्व लेखिन्छन् । जस्तैःउसका लागि, ज्ञानका निम्ति, बजारदेखि, सहरदेखि आदि ।

४.४ शब्दको शुरूमा दीर्घ हुने शब्दहरू

४.४.१ केही तद्भव नाम पदका अगाडि आउने ई–ऊ दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैःईख, कीट, खीर, चील, नीम, पीठो, पीपल, बीच, भीख, मीत, ऊँट, ऊन, कूत, चूक, छूत, जून, डूँड, दूध, दूबो, पूत, पूँजी, फूल, सूत आदि ।

४.४.२ केही तद्भव विशेषण शब्दका अगाडि आउने ई–ऊ दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः ठीक, ढीटो, ढीलो, तीखो, तीतो, मीठो, सीधा, कूँजो, जूठो, झूल, टूट, पूरा, रूखो, सूखा आदि ।

४.४.३ केही तद्भव सङ्ख्यावाचक विशेषण शब्दका अगाडि दीर्घ ई को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः तीन, बीस, तीस आदि ।

४.४.४ रेफभन्दा अगाडि आएका संयुक्त व्यञ्जनमा इकार उकार दीर्घ लेख्नुपर्छ । जस्तैः कीर्तन, कीर्ति, जीर्ण, दीर्घ, कीर्ण, शीर्षक, मूर्ख, पूर्ति, पूर्व, पूर्ण, शूर्पणखा, ऊर्जा, पूर्ण, धूर्त, वीर्य, ऊधर्व, चूर्ण, कूर्म आदि ।

४.४.५ शब्दका सुरूमा ईक्ष्, ईश्, जीव्, तीक्ष्, दीप्, दूर्, धीर्, प्री, भू, भुष्, मूर्, री, रूप, र्सू आदि भएका शब्दहरूको इकार उकार दीर्घ लेख्नुपर्छ । जस्तैः ईक्षण, ईक्षा, ईश्वर, ईशान, ईश, जीवन, जीवित, तीक्ष्ण, तीक्ष्णता, दीप्ति, दीपिका, दीप, दूरदर्शी, दूरदर्शन, दूरान्वयी, धीर, धीरता, प्रीति, प्रीत, भूत, भूपति, भूमि, भूषण, भूषित, मूर्ति, रीति, रूप, रूपित, रूपिम, रूपायन, सूर्य आदि ।

४.४.६ अन्य केही तत्सम शब्दका पदादिका इकार उकार दीर्घ लेख्नुपर्छ । जस्तैः पूजा, दूत, धूप,सूचना, सूची, शूली, सूतक, भ्रूण, कूप, पूरक, मूल, क्षीण, दीन, नीच, भीरू, शीतल, गीत, टीका, पीडा, सीता, सीमा, पीयूष, नीर, सूक्ष्म, व्रmूर, न्यून, स्तूप, स्थूल, स्फूर्ति आदि ।

४.५ शब्दको बीचमा दीर्घ हुने शब्दहरू

४.५.१ इच्छार्थक व्रिmयाको बीचमा ऊ दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः जाऊन्, खाऊन्, उढून्, बाँचून् आदि । केही तद्भव नाम र विशेषण पदका बीचमा आउने ई–ऊ दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः पसीना, मङ्सीर, अछूत, कपूत, कपूर, सपूत, नमीठो, बेठीक, अटूट, अपूतो, अपूरो आदि ।ज्ञठज्ञ

४.५.२ तद्भव सङ्ख्यावाचक विशेषण शब्दका बीचमा आउने ई दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः उन्नाईस, एक्काईस, बाईस, सत्ताईस, अट्ठाईस, बत्तीस, तेत्तीस, चौँतीस, पैँतीस, छत्तीस, सैँतीस, अठ्तीस, अनन्चालीस, चालीस, एकचालीस, बयालीस आदि ।

४.५.३ भू र कृ धातुबाट बनेका शब्द जस्तैः भवन, भूत, करण, कृत, कार शब्दभन्दा अघिको शब्दको (अभूत तद्भव अर्थमा ’ई’ प्रत्यय लागि बनेको) ई दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः समीभवन, केन्द्रीभूत, उष्मीभूत, समीकरण, एकीकरण, केन्द्रीकृत, स्वीकृत, एकीभाव, स्वीकार, अङ्गीकार
आदि ।

४.५.४ ईय, ईन, अनीय, तीय प्रत्यय लागेका शब्को इकार दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः केन्द्रीय, प्रान्तीय,भवदीय, संसदीय, स्वर्गीय, वर्गीय, दलीय, प्राचीन, नवीन, ग्रामीण, सर्वाङ्गीण, माननीय,स्मरणीय, आदरणीय, कथनीय, पठनीय, द्वितीय, तृतीय आदि । अपवादः राष्ट्िरय, इन्द्रिय,
क्षत्रिय, श्रोत्रिय, गोत्रिय शब्द ह्रस्व लेखिन्छ ।

४.५.५ अन्य केही तत्सम शब्दका बीचमा आउने इकार र उकार दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः अजीव,अव्रmूर, अपूर्ण, अमूल्य, सङ्क्रीण, विपरीत, परीक्षा, सम्पूर्ण, प्रतीक्षा, प्रतिकूल, अतीत, प्रतीक,त्रिशूल, विभिषण, शरीर, समीक्षा, दीक्षा, अभीष्ट, भगीरथ, विदूषक, समीर, उद्दीपन, कुतूहल,
कस्तूरी, पीयूष आदि ।

४.६ शब्दको अन्तमा दीर्घ हुने शब्दहरू

४.६.१ स्त्रीलिङ्गी शब्दहरूमाः केटी, रानी, दिदी, गाई, भैंसी, भाउजू, फुपू, सासू, माइजू, आइमाई, सर्दारनी आदि ।

४.६.२ निर्जीव, नपुंसकलिङ्गी इकारान्त शब्दमाः ठेकी, कोदाली, टोपी, छाती, मसी, कागती, टोपी,आँखी, कपर्दी आदि ।

४.६.३ विशेषण र नामबाट बनेका भाववाचक इकारान्त नामः अमिरी, गरिबी, साझेदारी, इमानदारी, खरदारी, खेती, नोकरी आदि ।

४.६.३ इकारान्त नदीको नामः कन्काई, मेची, सेती, भेरी, कोसी, मादी आदि ।

४.६.४ स्थानवाचक इकारान्त नामः मेची, कास्की, डोटी, गुल्मी, इटली, दिल्ली, जिरी, सिन्धुली, अर्घाखाँची ।

४.६.६ स्थानवाची विशेषणको अन्तको इकारः झापाली, पाल्पाली, गुल्मेली, स्याङ्जाली, अमेरिकाली, रसियाली, अफ्रिकी, जुम्ली, सुर्खेती आदि ।
४.६.७ जात, थर, पेसा बुझाउने शब्दको अन्तको इकार र उकारः अधिकारी, राई, कामी, छेत्री, लिम्बू, गुरागाईँ, भट्टराई, बजगाईँ, नाऊ, ज्यापू, थारू, पुजारी, डकर्मी आदि ।ज्ञठद्द

४.६.८ जाति, वर्ग, भाषा आदि जनाउने अन्तिम इकार र उकारः नेपाली, अङ्ग्रेजी, बङ्गाली, हिन्दी, तेलगू, उर्दू आदि ।

४.६.९ सर्वनाम शब्दको अन्तको इकार र उकारः तिमी, हामी, उनी, यी, ती, तपाईँ, आफू, उ, आदि ।

४.६.१० विशेषणको अन्तको इकारः खाली, अल्छी, जाती, पाजी, लाछी, सिल्ली, दामी, असली, कानूनी, देखावटी आदि ।

४.६.११ ’छु’ र ’हु’ बाहेकका सम्पूर्ण समापक व्रिmयापदको अन्तको इकार र उकार दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः गई, पढी, जाऊ, खाऊ, बसूँ, हेरूँ आदि । बहिनी घर गई । बहिनीले उपन्यास पढी । (स्त्रीलिङ्गी प्रयोग)

४.६.१२ ’एर’ प्रत्ययान्त कृदन्त व्रिmयाका सट्टामा प्रयोग हुने ’इ’ दीर्घः खाई (खाएर), बसी (बसेर), गरी (गरेर) आदि ।

४.६.१३ री, अरी, तरी, ती र ई मा टुिङ्गने शब्दहरू दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः यसरी, उसरी, यस्तरी,उस्तरी, कसरी, कस्तरी, राम्ररी, बरबरी, सरसर्ती, फनफन्ती, ट्वालट्वाल्ती, तरतरी, सरासरी, फिरिरी, सिरिरी, तिरिरी आदि । अनी, अन्ती, आउटी, आउनी, आउरी, आँची, आई, आनी, आरी, आँसी, ई, एउरी, एउली, एटी, एरी, एली, औटी, औडी, औती, औनी, औरी, औली, ती, यौडी, यौली, वारी प्रत्ययहरू लागी बनेका व्युत्पन्न नाम शब्दका आरी, आँसी अन्तमा आउने ई दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः उब्जनी, कटनी, चटनी, छँटनी, झटनी , ढकनी, पचनी, पँजनी, मगनी, रटनी, सुर्कनी, सोधनी, उडन्ती, घोकन्ती, धावन्ती, भिडन्ती, मिठाई, फुकाउनी, बिसाउनी, भेटाउनी, मेटाउनी, लेखाउनी, सुर्काउनी, छेकाउरी, खेलाँची, कटानी, चिरानी, ढुवानी, पापानी, मदानी, रिसानी, लोभानी, सिरानी, चुल्याँसी, इमान्दारी, कट्टी, कालिगढी, खोपी, गरिबी, चित्रकारी, चोरी, छुट्टी, ट्याङकी, पत्थरी, कँधेउरी, दँतेउरी, हतेउरी, बुढेउली, रतेउली, चिप्लेटी, पलेँटी, पोतेरी, मितेरी, जुरेली, तरेली, कसौटी, धरौटी, रखौटी, पकौडी, कचौडी, चुनौती, थमौती, पनौती, पुछौनी, बिलौनी, बिसौनी, जडौरी, जितौरी, तिलौरी, सिँगौरी, उँधौली, उँभौली, उठ्ती, घुम्ती, चल्ती, फिर्ती, बस्ती, भर्ती, हत्यौडी, ठट्यौली, पुख्र्यौली, पुस्त्यौली, बुढ्यौली, रत्यौली, हँस्यौली, पटवारी, फाँटवारी, महिनावारी, रखवारी आदि ।

४.६.१४ आगन्तुक नाम शब्दका अन्त्यमा आउने ई दीर्घ लेखिन्छ । जस्तैः अल्काई, आल्मारी, उर्दी, एजेन्सी, ऐलानी, कफी, कार्बाही, खुबी, गल्छी, गलबन्दी, गुलाफी, ज्यादती, झ्याली, टर्की, नास्पती, निजामती, नोकरी, बहाली, फौजदारी, मर्जी, मस्ती, मिनी, मुन्सी, मुसी, रक्सी,
रजिस्टरी, रिकापी, रेफ्री, सिकर्मी, सेक्रेटरी, हिप्पी आदि ।ज्ञठघ

४.६.१५ अन्त्यमा मती, वती प्रत्यय लागेका शब्दहरू दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः श्रीमती, रूपवती, अमरावती, भगवती, सौभाग्यवती, कान्तिमती, गर्भवती आदि ।

४.६.१६ अन्त्यमा ’वी’, ’ई’ प्रत्यय लागेका शब्दहरू दीर्घ लेखिन्छन् । जस्तैः तेजस्वी, यशस्वी, मायावी, मेधावी, ओजस्वी, तपस्वी, संयमी, विद्रोही, स्वामी, गुणी आदि ।

४.७ हलन्तअजन्त सम्बन्धी नियम व्यञ्जन वर्णलाई हल र स्वर वर्णलाई अच् भन्दछन् । नेपाली भाषामा पदहरू दुई किसिमबाट
उच्चारित हुन्छन् –अजन्त (स्वर अन्तमा हुने) र हलन्त (व्यञ्जन अन्तमा हुने) । लेख्य नेपाली भाषामा अजन्त र हलन्त छुट्टयाउने आधार कथ्य नेपाली भाषाको उच्चारणव्यवस्था नै हो तापनि कतिपय नेपाली शब्दहरूको उच्चारण हलन्त हुन्छ तर तिनलाई लेख्य रूप दिँदा अजन्त (‘अ’
स्वरसहित) प्रयोग गर्ने चलन पाइन्छ । नेपालीमा ङ, छ, ट, ठ, ड, ढ, द, ह लाई आधा अक्षरमा लेख्न नमिल्ने भएकाले यी वर्णलाई आधा लेख्नुपर्दा सधैँ हलन्त लेख्ने चलन छ । हलन्त सम्बन्धी केही सामान्य उदाहरण निम्नानुसार छन्ः

४.७.१ नाम, सर्वनाम र विशेषण उच्चारण गर्दा अन्तमा हलन्त भए पनि लेख्दा अजन्त लेखिन्छ । जस्तैः भात, झ्याल, काम, धान, धुतार, असल, खराब आदि ।

४.७.२ प्रत्यय लागेपछि पदमध्यमा परेको नाम शब्द पनि अजन्त लेखिन्छ । जस्तैः इमानदार, जमिनदार, लेखनदास आदि । अपवादः तर झन्, हजारन्, कैयन् जस्ता शब्दहरू भने उच्चारणअनुसार नै लेखिन्छ ।

४.७.३ अनुसरणात्मक द्वित्व शब्दमा हलन्त उच्चारण भए पनि अजन्त लेखिन्छ । जस्तैः फरफर, सरसर, फनफन, मिरमिर, खलखल, चमचम ।

४.७.४ व्रिmयापदमा उच्चारन अनुसार लेखिन्छ । जस्तैः तँ, भन्, भनेस्, आएस्, भनिन्, पढिन्, भन्छ, भन्दिनँ, भन्यो, खानु, भत्रु आदि ।

४.७.५ अन्त्यमा वत्, वान्, मान्, क्, ग्, ट्, त्, द्, न्, प्, म् आउने केही शब्दहरू हलन्त लेखिन्छ । जस्तैः पूर्ववत्, विद्वत्, यावत्, दण्डवत्, भगवान्, विद्वान्, ऋक्, प्राक्, पृथक्, दिक्, ऋग्, सम्राट्, जगत्, अर्थात्, अकस्मात्, साक्षात्, पश्चात्, विद्युत्, विपत्, आपत्, संसद्, सभासद्,
बृहद्, भाषाविद्, महान्, अनुष्टुप्, स्वयम्, शुभम्, एवम्, अहम्, स्वागतम् आदि ।

४.७.६ ‘य’, ‘व’, ‘ह’ अन्तमा आउने पदहरूमा अजन्त प्रयोग हुन्छ । जस्तैः अव्यय, आय, क्रय, काय, जय, जलाशय, तय, धेय, निर्णय, प्रणय, प्रत्यय, पिताशय, पूर्वीय, पेय, भय, मय, व्यय, विजय, विनय, विषय, सञ्जय, सहाय, हेय, ध्रुव, नव, भव, यव, वासव, उत्साह, ओह,
गह, ग्रह, चहचह, चाह, टहटह, डाह, तह, थाह, दह, दाह, निर्वाह, प्रवाह, मोह, मह, रह, वराह, वाह–वाह, विदेह, विवाह, सल्लाह, सह, साह, सिंह आदि ।ज्ञठद्ध

४.७.७ संयुक्त व्यञ्जन अन्तमा हुने पदमा अजन्तको प्रयोग हुन्छ । जस्तैः अजन्त, अन्न, अन्य, आम्र, इस्ट, अन्मत्त, उष्ण, कथ्य, कम्प, कर्तव्य, कलङ्क, कल्प, काव्य, कृष्ण, गन्ध, ग्रन्थ, ग्राह्य, गुल्म, घट्ट, चङ्ख, चन्द्र,चिह्न, चैत्य, छन्द, छत्र, जङ्ग, जयन्त, झुस्स, टङ्क, डक्क, ढङ्ग,
तथ्य, तुरून्त, त्रिपन्न, दन्त, दन्त्य, दण्ड, द्रव्य, दिव्य, दुःस्वप्न, दृश्य, धन्य, नन्द, नष्ट, नाट्य, नित्य, निमित्त, पञ्च, पत्र, पद्य, प्रान्त, पुण्य, पुष्प, बन्द, बन्दोबस्त, बिम्ब, बुद्ध, भक्त, भग्न, भट्ट, भस्म, भ्यात्त, मञ्च, मत्त, मद्य, मन्त्र, महन्त, यन्त्र, विश्व, शाक्य, सत्य,
सन्च, सन्त, हलन्त आदि । अपवादः विशेष गरी अङ्ग्रेजी स्रोतबाट आएका आगन्तुक शब्दका संयुक्त व्यञ्जन अन्तमा
हुने पदमा हलन्त उच्चारण भए पनि ‘अ’ स्वरसहित लेखिन्छ । जस्तैः करेन्ट, पम्प, फिल्ड, बल्ब, बेन्च, ब्याङ्क आदि । एकाक्षरी पदमा ‘अ’ स्वरसहित लेखिन्छ । जस्तैः छ, त, तँ, म, र, ल, हँ आदि ।

४.७.८ सङ्ख्यावाचक केही शब्दहरू अजन्त लेखिन्छन् । जस्तैः छ, एघार, बार, तेर, चौध, पन्ध्र, सोर, सत्र, अठार, एकाउन्न, बाउन्न आदि ।

४.७.९ केही अव्यय पदहरू ‘अ’ स्वरसहित लेखिन्छन् । जस्तैः अब, आज, उतिखेर, कब, जब, तब, तर , नत्र, नेर, पर, पल्ट, बाहिर, यतिखेर, वर, वरपर, सँग, सित आदि ।

४.७.१० केही कृदन्त शब्दहरू अजन्त लेखिन्छन् । जस्तैः आउन, आएर, गएर, गर्न, जान, झिकेर, झिक्न, पढेर, पढ्न, भागेर, भाग्न, रटेर, लगेर, लेख्न, हाँस्न आदि ।

४.७.११ केही क्रियापदहरू अजन्त लेखिन्छन् । जस्तैः अट्छ, छैन, पढेछ, घोक्तैन, घोकेन, बसेन, लेखेछ, हाँसेछ आदि ।

४.७.१२ केही अनुकरणात्मक शब्दहरू अजन्त लेखिन्छन् । जस्तैः अकमक्क, अलमल्ल, क्वाप्प, कुप्लुक्क, खत्त, खतत, खल्ल, च्वाट्ट, जिङ्रिङ्ग, ठ्याम्म, ठिङ्ग, प्याट्ट, सलल, हलल, ह्वाल्ल आदि ।

४.७.१३ समस्त शब्दका अघिल्ला र पछिल्ला या कुनै एक पदका अन्तका वर्णको हलन्त उच्चारण भए पनि त्यस्ता पदहरूको ‘अ’ स्वरसहित लेखन हुन्छ । जस्तैः कनफट्टा, कपडछान, कलमुखा, कागजपत्र, कालजिब्रे, गोडधुवा, दसपन्ध्र, दालभात, दोधार, पेटभर, पोहोरपरार, लालपुर्जा आदि ।

४.८ ब र व को प्रयोग सम्बन्धी नियम तत्सम शब्दहरूले हाम्रो भाषाका ब र व वर्णको लेखन व्यवस्थालाई निकै जटिल बनाएका छन् ।
तत्सम शब्दमा सबै ठाउँमा उच्चारणअनुसार व को प्रयोग हुँदैन । कवि, देवकी, मानव, रवि, वन, वसन्त, शिव, सविता जस्ता धेरै शब्दमा ब को उच्चारण भए पनि व लेखिन्छ भने ईश्वर, कवित्व,ज्ञठछ तपस्वी, विश्व, व्यक्तित्वजस्ता संयुक्त वर्णका रूपमा व आउने केही शब्दमा मात्र उच्चारणअनुसार व को प्रयोग हुन्छ । बल, बालक, बुध, बुद्ध, लब्ध, शब्दजस्ता पदहरूमा चाहिँ ब बोलेर ब नै लेखिन्छ पनि । तत्सम बाहेकका सबै तद्भव र आगन्तुक शब्दहरूमा भने उच्चारणअनुसार ब र व लेख्ने सरल व्यवस्था छ ।

४.८.१ तद्भव र आगन्तुक शब्दमा उच्चारणअनुसार ‘ब’ अथवा ‘व’ लेखिन्छ । जस्तैः ‘ब’ को उच्चारणः काबन्दी, बकुल्लो, बखत, बापत, बाकस, बाल्टी, बहिनी, बाछिटो, बाटो, बाहिर, बाङ्गो । ’व’ को उच्चारणः वकिल, वजन, वाकवाक, वारपार, वारिस, बेवास्ता आदि ।

४.८.२ शब्दादिमा बन्ध, ब्रह्म, बृह, बहिस्, बहु, बाध, बाल, बुध, आएका शब्दमा ‘ब’ लेखिन्छ । जस्तैः बन्धु, बन्ध, बद्ध, ब्रह्मा, ब्राह्मी, ब्राह्मण, बहिरङ्ग, बहिष्कार, बृहस्पति, बहुब्रीहि, बहुमत, बहुरङ्ग, बाधक, बाध्य, बालक, बालिका, बुद्ध, बोध, बोधार्थ आदि ।

४.८.३ म् पछि र द्, ध् भन्दा पहिले आएमा ‘ब’ लेख्नुपर्छ । जस्तैः अम्बिका, चुम्बन, सम्बन्ध, अम्बर, शब्द, शताब्दी, स्तब्ध, क्षुब्ध, लब्ध, अब्धि, उपलब्धि आदि ।

४.८.४ वद्, वञ्च, वृ, वच्, विद्, विश्, वह्, विच्, वृत्, जीव् धातुबाट बनेका शब्दमा ‘व’ लेखिन्छ । जस्तैः वाद, वदन, वञ्चन, वञ्चित, वृत, परिवृत, संवृत, वरण, संवरण, वर, वचन, वाच्य, वक्ता, वक्तव्य, वाक्य,प्रवचन, वाचन, विद्या, विद्वान, विद्वता, वेद, वेदना, निवेदन, प्रवेश,
प्रविष्टि, आविष्टन, आवेग, वाहक, वहन, प्रवाह, वृित्त, वर्तन, वार्तिक, जीवन, जीवित, जीविका आदि ।
संस्कृतमा नै व र ब दुवै वैकल्पिक रूपमा चलेका शब्दमा ’ब’ लेखिन्छ । जस्तैः बाण, बिन्दु, बिम्म

४.८.५ अव, वि, उपसर्गमा ‘व’ लेखिन्छ । जस्तैः अवहेलना, अवकाश, अवगत, अवचेतन, अवतार, अवनति, अवरोध, विकास, विकल, विव्रmेता, विकिरण, विज्ञान, विधान, विधाता, विवेक, विवाद, विरोध, विराग, विशेष आदि ।

४.८.६ तव्य, त्व, वत्, वान्, वती प्रत्येय लागेका शब्दमा ‘व’ लेखिन्छ । जस्तैः गन्तव्य, भवितव्य, वक्तव्य, नेतृत्व, स्वत्व, सतीत्व, पूर्ववत्, आत्मवत्, गुणवान्, दयावान्, धनवान्, पुत्रवती, गर्भवती, भगवती, गुणवती, मेधावी आदि ।

४.८.७ अङ्ग्रेजी स्रोतबाट आएका आगन्तुक शब्दमा उच्चारणअनुसार ‘व’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः पावर, वन, वर्क, वाइफ, वाटर, वायरलेस, वारेन्ट, वार्ड, वार्डेन, विक, वे, वेजेज, वेट, वेल, वेस्टेज, ह्वाट, ह्वेल आदि ।

४.८.९ अरबी स्रोतबाट आएका आएका अगन्तुक नेपाली शब्दमा उच्चारणअनुसार ‘व’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः जवाफ, जवाहिरात, जिम्मेवार, तरव, नवाफ, रिवाज, वकालत, वकिल, वजन,ज्ञठट वजिर, वतन, वारिस, वारिसनामा, वारेस, वार्दात, वासलात, वास्ता, सवार, हलुका, हवाला
आदि ।

४.८.१० वारी, वाल, वाला फारसी प्रत्यय लागेर बनेका शब्द र फारसी स्रोतबाट आएका अन्यपदहरूमा उच्चारणअनुसार ‘व’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः फाँटवारी, रखवारी, महिनावारी, खेतीवाल, छर्रावाल, जिम्मावाल, पिस्तोलवाला, बहालवाला, हकवाला, कावा, देवानी, मेवा, रवाना, रवाफ, लावालस्कर, वस्ताद, वापस, वापसी, वाहियाती, सवारी, हावा आदि ।

४.८.११ नेवारी स्रोतबाट आएका आगन्तुक नेपाली शब्दमा उच्चारणअनुसार ‘व’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः क्वाँटी, ज्यावल आदि ।

४.९. शिरबिन्दु, चन्द्रबिन्दु र पञ्चमवर्णको प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.९.१ शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दु दुवैको नाके उच्चारण हुन्छ तापनि यी दुवैमा भिन्नता छ । शिरबिन्दुको उच्चारणमा नाकबाट मात्र सास निस्किन्छ भने चन्द्रबिन्दुको उच्चारणमा नाक र मुख दुवै ठाउँबाट सास निस्कन्छ । शिरबिन्दु र चन्द्रबिन्दुलाई छुट्टयाउने मूल आधार उच्चारण नै हो । तद्भव र आगन्तुक नेपाली शब्दमा शिरबिन्दुको उच्चारण पाइँदैन, चन्द्रबिन्दुको मात्र उच्चारण पाइन्छ ।

४.९.२ तद्भव र आगन्तुक शब्दमा आउने अनुनासिक स्वरलाई उच्चारणअनुसार नै चन्द्रबिन्दु ( ँ) लेखिन्छ । जस्तैः चन्द्रबिन्दुः काठमाडौँ, हुँदा, गरिँदै, दसैँ, गएँ, खाएँ, नवौँ, पाँचौँ, काँठ, आँप, अँध्यारो, गाउँछ, आउँछ, उँभो, सँग आदि ।

४.९.३ शिरबिन्दुः य, र, ल, व, श, ब, स, ह का अघि अनुनासिक उच्चारण भएमा शिरबिन्दु प्रयोग गरिन्छ । जस्तैः संसार, हंस, अंश आदि ।

४.९.४ आगन्तुक र तद्भव शब्दमा रहेको पञ्चम वर्णलाई उच्चारणअनुसार ‘ङ’, ‘न’ र ‘म’ नै लेखिन्छ । जस्तैः करङ, अङ्ग्रेजी, चङ्गा, सन्चै, झन्झट, जन्जाल, टन्टा, इन्जेक्सन, अङ्गुर, पन्ध्र, कम्पाउन्डर, लन्डन, सेन्टर, जिन्सी आदि ।

४.१० श, ष र स को प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.१०.१ आगन्तुक शब्दमा रहेको श, ष र स मध्ये दन्त्यसकार मात्र लेखिन्छ । जस्तैः सिफारिस, सुरू, रूस, रजिस्ट्रेसन, सहर आदि ।
अपवादः तर तालव्य श लेख्ने गरिएका नाम, थर र पदवीमा भने तालव्य ’श’ नै प्रयोग गरिन्छ । जस्तैः जोशी, शाह, कुशवाह, शेर्पा, शेरबहादुर, शाहजादा, शाहजादी आदि ।

४.१०.२ शस्, शिष्, शास्, शुच्, शुष्, दृश्, श्रु, शुभ्, श्वस्, शिक्ष्, शंस् आदि धातुबाट बनेका शब्दमा ‘श’ लेखिन्छ । जस्तैः शस्त्र, शस्य, शिष्य, शेष, शिष्ट, विशिष्ट, शासन, शास्त्र,ज्ञठठ शरभ, शासक, शुचि, शुष्क, शोषित, दर्शन, दर्शक, दृश्य, श्रुति, श्रवण, श्रावण, शुभ, शोभा, शोभित, श्वास, विश्वास, प्रशंसा, शिक्षक, शिक्षा, शिक्षण आदि ।

४.१०.३ ऋ च, र, ल भन्दा पहिले सामान्यः ‘श’ लेखिन्छ । जस्तैः पश्चात, पश्चिम, निश्चय, आश्चर्य, पाश्चात्य, शृङ्गार, विश्राम, आश्रम, अश्रु, श्लेष, श्लिष्ट आदि ।

४.१०.४ निम्नलिखित शब्दको अन्तमा ’श’ लेखिन्छ । जस्तैः अक्षरशः, व्रmमशः, प्रायशः, शतशः, सहस्रशः आदि ।

४.१०.५ निम्नलिखित शब्दमा ‘श’ लेखिन्छ । जस्तैः शशी, शिशु, शैशब, शशाङ्क, शाश्वत, शकुन्तला, गणेश, शालग्राम, श्याम, राशि, श्रेष्ठ, शूद्र, त्रिशूल, श्राप, आशुकवि, शोभन, वैशाख, यशोधरा, शिशिर, वैश्य, शुश्रूषा, आशा, शक्ति, शीत, आशीर्वाद, केश, कोश आदि ।

४.१०.६ कृष्, पुष्, भाष्, भूष्, शिष्, शुष् धातुबाट बनेका शब्दमा (ष्) लेखिन्छ । कृषि, आकर्षण, कृषक, निकृष्ट, पुष्टि, पोषण, पोषित, पौष, पौष्य, भाषा, भाषण, भूषण, भूषित, आभूषण, शिष्ट, शिष्य, शुष्क, शोषण, शोषक आदि ।

४.१०.७ क, ट, ठ, ड, ढ, ण, प भन्दा पहिले ‘ष’ लेखिन्छ । जस्तैः निष्कर्म, पुष्कर, मस्तिष्क, बहिष्कार, परिष्कार, निष्कलङ्क, दृष्टि, स्पष्ट, नष्ट, धृष्ट, पृष्ट, काष्ठ, ओष्ठ, गरिष्ठ, वरिष्ठ, निष्ठा, षोडश, आषाढ, विष्णु, कृष्ण, तृष्ण, पुष्प, पुष्पा आदि ।

४.१०.८ निम्नलिखित शब्दहरूमा ‘ष’ लेखिन्छ । जस्तैः ईष्र्या, भेष, कोष, ऋषि, भीष्म, ग्रीष्म, हर्ष, वर्षा, वर्ष, उत्कर्ष, निमेष, प्रेषक, विषाद, विष, भेष, द्वेष, ऊष्म, विषय, आशिष् आदि ।

४.१०.९ स, सु, सत्, सम्, सह, स्व, स्वयम् जोडिएका शब्दमा ‘स’ लेखिन्छ । जस्तैः सफल, सगोल, सपत्नी, सचेत, सबल, सस्नेह, सादर, सकाम, सुनील, सुशील, सुयोग्य, सुभाषित, सुपात्र, सुवर्ण, सुयोग, सुशान्त, सुयश, सुवास, सत्कार्य, सदिच्छा, सद्गसति, सत्प्रयास, सदाचार,
सद्भावना, सन्मार्ग, सम्पित्त, संस्कार, समीक्षा, सम्पादक, संयुक्त, सङ्गोष्ठी, संक्षेप, सम्मुख, सहप्राध्यापक, सहसचिव, सहयोग, सहकार्य, सहकार, सहचार्य, सहसम्पादक, स्वकर्म,स्वकीय, स्वचालित, स्वच्छ, स्वच्छन्द, स्वरूप, स्वर्ग, स्वर्ण, स्वयम्भू, स्वयंवर आदि ।
४.१०.१०स्था, स्मृ, स्फुट्, स्ना आदि धातुबाट बनेका शब्दमा ‘स्’ लेखिन्छ । जस्तैः स्थान, स्थापत्य,
स्थित, प्रस्थान, उपस्थिति, स्मरण, स्मृति, स्मारक, स्तुति, स्फुरण, स्फूर्ति, स्नातक, स्नान,
स्नायु आदि ।

४.१०.११निम्नलिखित शब्दमा ‘स’ लेखिन्छ । जस्तैः साक्षात्, साक्षी, तेजस्वी, रजस्वला, राजसी, प्रयास, मस्तक, रहस्य, हिंसा, साहस, मास, मांस, वासुदेव, सरस्वती, असीमित, उत्सुक, प्रहसन, रस, पुस्तक, शासन, नमस्कार, स्पर्श, स्त्री, साधु, स्तन, सघन आदि ।ज्ञठड

४.१०.१२वेला, वार (आइतवार, बुधवार), वस्तु, संस्कृत तत्सम शब्द भएकाले यिनलाई तत्सम वर्णविन्यासअनुसार लेखिन्छ ।
द्रष्टव्यः तत्सम शब्दमा मात्र ञ, ण, ऋ, क्ष, ज्ञ, श, ष को प्रयोग हुन्छ ।

४.११ य, ए र ये को प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.११.१ तत्सम (संस्कृत) शब्दमा त्यहाँअनुसार ‘ए’, ‘य’ र ‘ये’ को प्रयोग हुन्छ भने तद्भव र आगन्तुक नेपाली शब्दमा ‘ये’ को प्रयोग छैन, ‘ए’ र ‘य’ को मात्र प्रयोग छ । तद्भव र आगन्तुक नेपाली शब्दमा ‘ए’ र ‘य’ को प्रयोगको मूल आधार उच्चारण हो ।

४.११.२ निम्नलिखित शब्दमा ‘य’ लेखिन्छ । जस्तैः यज्ञ, यम, यक्ष, यत्र, योग, याचना, यन्त्र, प्रत्येक, जयेन्द्र, ध्येय, विजय, अविजेय, गेय, प्रणेय आदि ।

४.११.३ निम्नलिखित शब्दमा ‘ए’ लेखिन्छ । जस्तैः एक, एतत्, एकान्त, एवम्, एक, एकता, एकादश, एकीभूत आदि । सबै क्रियापदमा उच्चारण अनुसार ‘ए’ लेखिन्छ । जस्तैः खाएँ, खाए, गएँ, गए, दिएँ, दिए, पढाएँ, पढाए, लिएँ, लिए, लेखाएँ, लेखाए, हँसाएँ, हँसाए आदि, आएका थिए,
आएका थियौ, आएको थियो, आएको थिएँ, दिएका थिए, दिएका थियौ, दिएको थियो, दिएको थिएँ, लिएका थिए, लिएका थियौ, लिएको थियो, लिएको थिएँ, खाएन, गएन, दिएन, पाएन, पिएन, भएन, रोएन, खाएँछु, खाएनछौ, खाएनछ, गएँछु, गएनछौ, गएनछ, लिएनछौ,
लिएनछ, भएनछ, खाएस्, गएस्, पाएस्, भएस्, लिएस्, सिएस् आदि ।

४.११.४ कृदन्त विशेषण र अव्यय पदमा ‘ए’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः आएको, खाएको, खुलाएको, गएको, पाएको, भएको, ल्याएको, सताएको, समाएको, हल्लाएको, आएर, खाएर, खुलाएर, गएर, पाएर, भएर, ल्याएर, सताएर, समाएर, हल्लाएर आदि ।

४.११.५ सङ्ख्यावाचक शब्द र सङ्ख्या तद्धितान्त (सङ्ख्यावाचक मूल शब्दबाट बनेका) शब्दमा ‘ए’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः एक, एघार, एक्काइस, एकतीस, एकचालिस, एकाउन्न, एकसट्ठी, एकहत्तर, एकासी, एकानब्बे, एउटा, एकवटा, एकचालीसौँ, एकतीसौँ, एकनास, एकाइ,
एकान, एकान्त, एकोहोरे, एक्का, एक्काईसौँ, एक्लो आदि ।

४.११.६ आगन्तुक (खासगरी अङ्ग्रेजी स्रोतबाट आएका) नेपाली शब्दमा ‘ए’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः एकड, एक्सरे, एक्स्चेन्ज, एग्रिमेन्ट, एजुकेसन, एजेन्ट, एजेन्डा, एजेन्सी, एटर्नीजनरल, एडिटर, एडिसन, एप्याइन्टमेन्ट, एभरेस्ट, एम्नास्टिइन्टरनेसनल, एम्बुलेन्स, एयर,
एयरलाइन्स, एरोड्रम आदि ।

४.११.७ सर्वनाम र सर्वनामबाट बनेका तद्भव शब्दमा ‘य’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः त्यता, त्यति, त्यतिको, त्यतिखेर, त्यतिन्जेल, त्यस, त्यसरी, त्यसै, त्यसो, त्यस्तरी, त्यस्तै, त्यहाँ, त्यहीँ, यता, यति, यतिको, यतिखेर, यतिन्जेल, यस, यसरी, यसै, यसो, यस्तरी, यस्तै, यहाँ, यहीँ,ज्ञठढ
यहीँनेर आदि अन्य केही तद्भव शब्दमा ‘य’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः खयर, घायल, पयठ, पयर, बयर, बयल, बयलिनु, मयल, सय आदि ।

४.११.८ विभिन्न स्रोतबाट आएका आगन्तुक नेपाली शब्दमा ‘य’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः एअर, टायम, टायर, डायरी, डायल, फायल, कायल, गयल, गायब, दायर, दायरा, मयलपोस, यकिन, यँचा, सजाय, सयल आदि ।

४.१२ इ, ई र यि, यी को प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.१२.१ कथ्य नेपाली भाषामा इ, ई र यि, यी को उच्चारण उस्तै सुनिन सक्छ । तापनि प्रस्तुत वर्णहरूको प्रयोग सन्दर्भ भिन्न–भिन्न छ । लेख्य नेपाली भाषामा व्यवस्थित व्याकरणिक नियमका आधारमा उक्त वर्णहरूको सही प्रयोग गर्नुपर्छ ।

४.१२.२ तत्सम शब्दमा त्यहाँ अनुसार नै इ, ई र यि, यी को प्रयोग हुन्छ । यहाँ तद्भव र आगन्तुक शब्दमा इ, ई र यि, यी प्रयोग हुने ठाउँ देखाइन्छ । आगन्तुक शब्दमा यि–यी को प्रयोग पाइदैन । आइ, आइँ, याइँ प्रत्यय लागेर बनेका शब्दमा ‘इ’ को प्रयोग पाइन्छ । जस्तैः उचाइ, एकाइ, लेखाइ, गराइ, गोलाइ, घुमाइ, चौडाइ, डुलाइ, दुखाइ,पढाइ, पिराइ, बसाइ, भनाइ, मोटाइ, लमाइ, लेखाइ, सुनाइ, हँसाइ, हेराइ, कजाइँ, बढाइँ, बसाइँ, रजाइँ, लडाइँ, छुच्याइँ, छुल्ल्याइँ, धृुत्र्याइँ, पण्डित्याइँ, बठ्याइँ, मुख्र्याइँ, लुच्याइँ, सु¥याइँ आदि ।

४.१२.३ केही क्रियापदमा ‘इ’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः इनरूवा, इनार, इन्तुनचिन्तु, इलाम, इस्, इस्पात, काइते, काइँते, काइँयो, काइँलो, कोइराला, दाइ, पाइन, पाइतो, पाइलो, पोइ, पोइल, फाइँफुट्टी, भाइ, भइन, मइमत्त, माइलो, माइली, साइँलो आदि

४.१२.४ केही तद्भव शब्दमा ‘ई’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः ईख, ईंट, उन्नाईस, एक्काईस, गाई, चाम्लागाईं, चापागाईं, जोई, जोईटिङ्ग्रे, तराई, तिरपाई, तेईस, बजगाईं, बट्टाई, बाईस, भट्टराई, राई, लाई, हुमागाईं आदि ।

४.१२.५ सर्वनाम र सर्वनाम विभक्ति प्रत्यय लागी बनेका शब्दमा ‘यि’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः यिन, यिनलाई, यिनले, यिनीलाई, यिनीबाट, यिनीहरूको आदि ।
४.१२.६ एकाक्षरी सर्वनाम पदमा ‘यी’ को प्रयोग हुन्छ । जस्तैः यी कविहरू, यी पुस्तकहरू, यी महापुरूषहरू आदि । केही आगन्तुक शब्दमा ‘इ’ लेखिन्छ । जस्तैः इङ्ल्यान्ड, इङ्लिस, इथर, इन्च, इन्जिन, इन्जिनियर, इन्स्पेक्टर, पाइप, राइटर, राइफल, इँजार, इन्कार, इन्सान, इन्साफ, इमान, इमानदार, इरादा, इलाका, इलाज, इसारा, इस्टकोट, इस्तेमाल, फाइदा, पाइखाना, पाइजामा आदि । अपवादः केही आगन्तुक शब्दमा ‘ई’ लेखिन्छ । जस्तैः मई, इसाई, कसाई, सनाई आदि ।ज्ञडण्

४.१३ ऋ, रि, री को प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.१३.१ कथ्य वा मौखिक नेपाली भाषामा ‘ऋ’ को उच्चारण छैन । ‘ऋ’, ‘रि’ र ‘री’ को उच्चारण उस्तै–उस्तै हुन्छ र सुनिन्छ तर लेख्य नेपाली भाषामा प्रस्तुत वर्णहरूको प्रयोग–क्षेत्र अलग– अलग छ । केही तत्सम शब्दमा मात्र ‘ऋ’ वर्णको प्रयोग हुन्छ र त्यहाँ अनुसार ‘रि–री’ को पनि प्रयोग हुन्छ तर तद्भव र आगन्तुक शब्दमा भने ‘रि’ र ‘री’ को मात्र प्रयोग पाइन्छ ।

४.१३.२ ‘रि–री’ प्रयोग हुने केही तद्भव शब्दहरू कुरिलो, खेरि, रिखिडोरो, रिँगटा, रिँगाइ, रिँगाउनु, रिङ्नु, रिजाल, रिझाइ, रिझाउनु, रिझ्नु, रिट्ठे, रिट्ठो, रित्तिनु, रित्तो, रिन, रिमझिम, रिमरिम, रिमाल, वरिपरि, वारी, वारिपारि, सुरिलो, हुर्रिनु, कटारी, खमारी, खेरी, गरी, जलारी,
जितौरी, झारी, तेरी, पसरी, पुजारी, फलारी, भकारी, मितेरी, मुखारी, मेरी, सरी, सत्तरी, सिँगौरी, हेरी आदि ।

४.१३.३ तद्भव शब्दमा संयुक्त व्यञ्जनात्मक ‘रि र री’– पक्रिनु, पग्रिनु, फक्रिनु, फुस्रियो, बज्रियो, सप्रियो, सिङग्रिङ्ग, झुप्री, झुम्री, धिप्री, फिक्री, बिक्री, लुम्री, सिक्री आदि ।

४.१३.४ ‘रि–री’ प्रयोग हुने केही आगन्तुक शब्दहरू – डायरी, रिङ, रिजर्भ, रिजल्ट, टिर, रिटायर, रिपोट, रिभल्भर, रिम, रिहर्सल, सरी, रिकाब, रिवाज, रिकापी, रिहा, रिहाइ, सवारी, सायरी, सिफारिस, रिक्सा, रिक्सावाल आदि ।

४.१३.५ आगन्तुक शब्दमा संयुक्त व्यञ्जनात्मक ‘रि र री’ – क्रिकेट, क्रिटिकल, क्रिटिसिज्म, क्रिम, क्रिमिनल, क्रिस्चियन, क्रिस्तान, ग्रिल, ट्रिप, ब्रिटिस, ब्रिटानी, ब्रिफकेस, साङ्ग्रिला, डिग्री, फ्री, सिक्री आदि ।

४.१३.६ निम्नलिखित शब्दमा ‘ऋ’ लेखिन्छ । जस्तैः ऋक्, ऋग्वेद, ऋषि, ऋतु, ऋण, ऋषि, ऋचा, ऋकार, कृति, कृषि, कृतज्ञ, गृह, घृत, घृणा, भृकुटी, मृत, मृग, कृष्ण, तृण, नैर्ऋत्य, वृित्त आदि । तत्सम शब्दमा मात्र ’ऋ’ को प्रयोग हुन्छ ।

४.१४ क्ष, क्षे, क्ष्य र छ, छे, छ्य को प्रयोग सम्बन्धी नियम

४.१४.१ ‘क्ष’, ‘क्षे’, ‘क्ष्य’ तथा ‘छ’, ‘छे’, ‘छ्य’ को उच्चारण उस्तै–उस्तै सुनिन्छ । त्यसैले यी वर्णहरूको प्रयोगमा गल्ती हुन जाने सम्भावना हुन्छ । ‘क्ष’, ‘क्षे’ र ‘क्ष्य’ को प्रयोग तत्सम नेपाली शब्दमा मात्र हुन्छ । तद्भव र आगन्तुक नेपाली शब्दमा उच्चारणअनुसार ‘छ’, ‘छे’ र ‘छ्य’ को प्रयोग हुन्छ भने ‘छ’ को प्रयोग तत्सम शब्दमा समेत हुन्छ ।

४.१४.२ निम्नलिखित शब्दमा ’क्ष’ लेखिन्छ । जस्तैः रक्षा, अध्यक्ष, लक्ष्य, नक्षत्र, पक्ष, प्रतीक्षा, क्षण, अक्षता, शिक्षा, शिक्षक, कक्षा, क्षय, मोक्ष, पक्षघात, परीक्षा, क्षत्रिय, क्षेत्रीय, प्रक्षेप, आक्षेप, क्षेप्यास्त्र, विक्षेप, क्षेम, अक्षर, कक्षा, क्षितिज, चक्षु आदि । तत्सम शब्दमा मात्र ’क्ष’ को
प्रयोग भएको पाइन्छ ।

४.१४.३ ‘छ’, ‘छे’ र ‘छ्य’ प्रयोग हुने प्रयोग हुने केही तद्भव शब्दहरू – छकाल, छकावट, छकिनु, छक्क, छक्का, छक्याउनु, छँटाइ, छँटाउनु, छँटाहा, छँटुवा, छचल्किनु, छटक्क, छटनी, छटपटी, छडी, छड्कनु, छड्के, छत्तीस, छनक, छनुवा, छपनी, छपाइ, छपाछप, छपन्न, छर्कनु, छर्को, छरछिमेक, छरूवा, छर्रा, छलाइ, छल्नु, छेक, छेकारो, छेकुवा, छेको, छेक्नु, छेड्नु, छेपारी, छेपारो, छेमा, छेर, छेराइ, छेरूवा, छेलो, छेस्को, नछेत्र, बछेडो, ओछ्यान, छ्या, छ्याप्प, छ्याप्नु, छ्याप्पछ्याप्प, छ्याप्छ्याप्ती, छ्यालब्याल, छ्यासछुस, छ्यासछ्यास्ती, छ्युँ, पछ्याउनु, बिछ्याउनु आदि ।

४.१४.४ ‘छ’ र ‘छ्य’ प्रयोग हुने केही आगन्तुक शब्दहरू – छकुबन्जार, छकुबन्जारी, छ्याली, छ्वाइँफ्वाइँ, छ्वाली आदि ।

परिशिष्ट – १ स्वर, व्यञ्जन र अङ्क

(भाग २ को १.३ संग सम्बन्धित)
स्वर, व्यञ्जन र अङ्क

स्वरस्वर
अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ ऋृ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः

व्यञ्जन
क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल,
व, श, ष, स, ह, क्ष, त्र, ज्ञ

अंकअंक
१, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २०, ३०, ४०, ५०,
६०, ७०, ८०, ९०, १००

अंक (अक्षरमा)
यस सम्बन्धी विवरण परिशिष्ट — १६ मा उल्लेख गरिएको छ ।

परिशिष्ट-२ लामा र छोटा शव्द

(भाग २ को २.१.१५ सँग सम्बन्धित)
लामा र छोटा शव्द

लामा शब्द                                                                                     छोटा शब्द
दुरूत्साहन (गर्नु)                                                                            उक्साउनु
खरखिचोला                                                                                    खिचोला
धनसंपत्ति                                                                                        संपत्ति
उपद्रव                                                                                            उपद्रो
ठट्टामस्करी                                                                                     ठट्टा
खतबात                                                                                           खत वा बात
फिहरिस्त                                                                                        विवरण
लाजसरम                                                                                        लाज
चिठीपत्र                                                                                          पत्र
चेलाचपेटा                                                                                       चेला
दररेट                                                                                              दर

परिशिष्ट-३ अरबी फारसी शब्द र नेपालीकरण सूची

(भाग २ को २.१.१६ सँग सम्बन्धित )
अरबी फारसी शब्द र नेपालीकरण सूची

 

अरबी÷फारसी शब्द                                                      नेपाली शब्द
अंजाम                                     –                                   परिणाम
अदद                                       –                                  अङ्क
अदालत                                   –                                   न्यायालय
ओहदा                                     –                                   पद
हाकिम                                    –                                   पदाधिकारी
दीवानी                                     –                                  देवानी
मातहत                                    –                                  अधिनस्थ
अमन                                       –                                  शान्ति
अर्जी                                        –                                  निवेदन
अब्बल                                     –                                  प्रथम, पहिला, प्रथम श्रेणी
असामी, आसमी                       –                                 ऋणी
अहम                                       –                                 महत्वपूर्ण,आवश्यक
आइन्द                                     –                                 आगामी, भविश्यमा
आइन                                       –                                 ऐन, संविधान
अतिश                                     –                                 आगो
आदी                                       –                                  अभ्यस्त
आम                                        –                                  साधारण
आवरागर्दी                               –                                  गुण्डागर्दी
इंकिलाव                                  –                                  परिवर्तन, क्रान्ति
इन्साफ                                    –                                  न्याय
इख्तियार (अख्तियार)              –                                 अधिकार, शक्ति
इजलास                                   –                                  न्यायासन
इजाजत                                   –                                  अनुमति पत्र
इत्तिलानाम                               –                                  सूचना (इतलानामा)
इन्कार                                    –                                   अस्वीकार
इरादा                                      –                                   आसयज्ञडछ
इल्जाम                                    –                                  आरोप, अभियोग
कारवाई                                  –                                   कारबाही
कौसिल                                   –                                   परिषद्
इस्तिहार                                 –                                   विज्ञापन, सूचना
उक्साउन                               –                                   उक्साउनु
उम्मीवार                                –                                   उमेदवार
ओहदः                                   –                                   ओहदा, पद
औकात                                 –                                    शक्ति, सामथ्र्य
कबुलियत                             –                                    स्वीकार पत्र, स्वीकृति पत्र
कर्ज                                      –                                   कर्जा, ऋण
करार                                    –                                    करार
करीब                                   –                                     निकट, लगभग
कायम                                  –                                     स्थिर, स्थित, स्थापित
काइम मुकाम                       –                                     कायम मुकायम
कागजी                                –                                     लिखित, लिखत
कानून                                  –                                     कानून
कानूनन                               –                                     बैध, कानून अनुसारको
काविल                                 –                                    योग्य
सजा                                    –                                     सजाय, दण्ड
किताब                                –                                     पुस्तक
कैद                                    –                                      कैद, कारावास
कुसुर                                 –                                       कसूर, अपराध, दोष
कैफियत                            –                                      स्थिति, टिप्पणी, कैफियत
खजानची                            –                                    खजाञ्ची, कोषाध्यक्ष
खता (खत)                        –                                    अपराध
खतम (खतम)                   –                                    समाप्त
खलल                               –                                     विध्न, बाधा, अवरोध
खातिर                             –                                     आदर,सत्कार
खारिज                            –                                      खारेज, निरस्त
खास                               –                                       विशेषज्ञडट
खिलाप                            –                                       विरूद्ध
गलतफहमी                    –                                        भ्रम
गलत                               –                                      अशुद्ध, बेठीक
गवाह                               –                                      साक्षी
गिरफ्तार                         –                                        पक्रनु
गुजारः                             –                                        निर्वाह
गैर                                  –                                        दो स्रो, पराया, भिन्न (विपरीत)

गैरहाजिर                        –                                        अनुपस्थित
गोला बारूद                   –                                         गोला बारूद
चश्मदीद                        –                                         प्रत्यक्षदर्शी, आफ्नै आँखाले देखेको
जंग                                 –                                         युद्ध
जब्ती                              –                                          जफत
जमानत                           –                                        जमानत प्रतिभूति
कर्ज                                –                                          उधारो
जराअत (जिराअत)          –                                         कृषि, खेति (जिरायत)
जवाव                              –                                          जवाफ, उत्तर
जाइज                              –                                          जायज, उपयुक्त, ठिक
जात                                  –                                         जाति, वंश
जायदाद                            –                                         जायदात, सम्पत्ति
जारी                                  –                                         प्रचलित
जालसाजी                            –                                       जालसाजी
जाहिर                                 –                                        जाहेर, प्रकट, स्पष्ट
जिक्र                                   –                                          जिकिर, चर्चा, उल्लेख
जिम्मेदारी                           –                                         बाध्यता
जिरह                                 –                                         जिरह, प्रतिपरीक्षण
जिराअत                             –                                         जिरायत, कृषि खेति
डाक                                   –                                        हुलाक
तकसीर                              –                                         दोष, अपराध
तजबिज                              –                                        बिचार, निर्णय, निश्चय, निश्कर्ष, प्रस्ताव, स्वविवेक
तनख्वाह                            –                                         तनखा, तलब, वेतनज्ञडठ
तनाव                                 –                                        विवाद, झगडा
तफसील                            –                                         तपसिल, विवरण
तमस्सुक                            –                                        तमसुक, ऋणपत्र
तर्जुंमः (तर्जुमा)                   –                                        तर्जुमा
तलब                                 –                                        वेतन
तहवील                              –                                        तहवील
तहसील                             –                                        तहसील, असूली
ताकि                                 –                                        जसबाट कि
तादाद                               –                                        संख्या, गणना
तामील                               –                                        तामेल, निस्पादन, पालन
तारीफ                               –                                         प्रसंशा
तालीम                              –                                          शिक्षा, तालीम
तिजारत                            –                                          व्यापार (तेजारथ)
थाना                                 –                                          ठाना
दखल                               –                                         कब्जा, अधिकार, प्रवेश
दफा (दफ्अः)                  –                                         दफा
दरख्यास्त (दर्खास्तः)         –                                        निवेदन, आवेदन
दलील                                –                                       तर्क, प्रमाण
दस्तखत                            –                                       हस्ताक्षर
दस्तावेज                           –                                      लिखत
दस्तुर (व्यवहार प्रथा परिपाटी) –                                शुल्क, तर्क
दाखिल                                    –                                प्रवेश
दाखिल–खारिज                       –                               दाखेल खारेज, नामान्तरण, नाम परिवर्तन
दायर (दाइर)                           –                               दायर, प्रस्तुत
दावा                                        –                                दावी
दुश्मनी                                    –                                शत्रुता
दुरूस्ती                                   –                                दरूस्त गर्नु, ठीक गर्नु, संशोधन गर्नु
दोयम                                      –                                द्वितीय, दोस्रो
नकबजनी                               –                                घर फोडेर गर्ने
नकल                                     –                                नक्कल, प्रतिलिपिज्ञडड
नक्श                                     –                                  नक्शा, मानचित्र, मूचित्र
नजर अन्दाज                         –                                  उपेक्षा गर्नु, ध्यान नदिनु
नजरबन्द                               –                                  विरोध, बन्देज लगाउनु
नजीर                                    –                                   नजीर, पूर्व दृस्टान्त, पूर्व निर्णय
नस्ल                                     –                                    वंश, सन्तान, सन्तति
नाइब (नायव)                       –                                    नायव, उप
नावालिग                              –                                    अवयस्क, कानूनी उमेर नपुगेको
नामन्जुर                                –                                   अस्वीकृत
नालिश                                 –                                     नालेश, नालिश, उजूर, फिराद, अभियोग, दावा
निकासी                               –                                      निकासी
निगरानी                              –                                      निगरानी, निरीक्षण
निशानी                                –                                      निशान, स्मृतिचिह्न,चिह्न
नुक्सान                                –                                      नोक्सानी, क्षति, हानि
पुश्तैनी                                 –                                     कैयौ पिंढि, पूर्वज, वंशपरम्परा
पेश                                      –                                     प्रस्तुत, पेश
पेशा                                     –                                     वृत्ति, व्यवसाय
पेशी                                      –                                    पेशी, प्रस्तुत गर्नु
पैरवी                                     –                                    पैरवी, पक्षको समर्थन
फरेव                                    –                                     छलकपट (दोष)
फर्जी                                    –                                     काल्पनिक, नक्कली
फैसला                                 –                                     निर्णय
फौजदारी                             –                                     फौजदारी
फौजी                                   –                                     सैनिक, सेना
वन्दोवस्त                              –                                     वन्दोवस्त
वच्चे                                     –                                      वच्चा, शिशु
वद्नियती                               –                                      वद्नियत, दुर्भावना
वयान                                  –                                      वयान, वक्तव्य, कथन
बरखास्त                             –                                      वर्खास्त, पदच्युत
बहस                                   –                                     बहस, चर्चा, वादविवाद
बहाली                                 –                                     नस्थापनज्ञडढ
बातिल                                 –                                    रद्द, शून्य, खारेज, निस्प्रभावी, वातील
बालिग                                –                                    वयस्क, वालिग
बिल                                   –                                     विधेयक
वीम                                  –                                      बीमा
मंजूर                                 –                                     मन्जुर, स्वीकृत, स्वीकार
मंसुवा                               –                                     मनसुवा, इरादा, संकल्प
मजकुरः                           –                                     पूर्वोक्त
मसौदा                             –                                      मसौदा, मस्यौदा, प्रारूप
महसुल                             –                                    किराया, भाडा, शुल्क
महसुस                             –                                     अनुभव
मातहत                            –                                     अधिनस्थ
माल                                 –                                      माल, राजस्व, अर्थ, सम्पत्ति
मालिक                             –                                      स्वामी, मालिक
माह                                   –                                     मास, महिना
माहिर                                –                                     कुशल, अभ्यस्त
मिनहा                                –                                     मिनाहा, घटाइएको, कम गरिएको, कटौति गरिएको
मियाद (मिआद)                  –                                     म्याद
मियादी                                –                                    म्यादी
मीर                                      –                                    प्रधान, प्रमुख, अध्यक्ष, मुख्य
मुआफी                                –                                    माफी, क्षमा
मुकद्दमा                                –                                    मुद्दा, आरोप, अभियोग, दावी
मुकर्ररः                                 –                                      नियुक्त, मुकरर
मुकाम                                   –                                      स्थान
मुजरा                                    –                                     मोजरा, कटौती, कटौती गरेको धनराशि
मुताविक                                –                                    अनुसार
मुनाफः                                  –                                     मुनाफा, लाभ
मुनासिव                                –                                      मुनासिव, उचित
मुल्तवी                                  –                                      मुल्तवी, स्थगित
मेहनतानः                              –                                      पारिश्रमिक
मौजुदा                                  –                                       विद्यमान, हालकोज्ञढण्
मोहलत                               –                                         मौका, अवसर, अवकाश
मौजुद                                 –                                         विद्यमान, उपस्थित, प्रस्तुत
यकिनन                              –                                          निसन्देह, ठोस, अवश्य
रकम                                  –                                          धनराशि
रद्द                                      –                                         रद्द, खण्डन, निरस्त
रसद                                   –                                        रसद, खाद्य सामाग्री, सामाग्री
रसीद                                   –                                       रसीद, भपरपाइ
रहजनी                                –                                      रहजनी (चोरीको एक प्रकार)
राजी                                   –                                       प्रशन्न, सन्तुष्ट, सहमत
राजीनामः                          –                                         राजिनामा, सहमतिपत्र
रिवाज (रवाज)                 –                                           रिवाज, प्रथा रूढी
रिश्वत                              –                                           रिशवत, घुस
रोजाना                             –                                            प्रतिदिन
वकील                              –                                              वकील, कानून व्यवसायी
वकालतनामः – वकालतनामा
वतन – ठेगाना
वफादारी – स्वामीभक्त
वसुल – असुल, असुल उपर, प्राप्त गर्नु
वारिस – वारिस, वारेस
शनाखत – सनाखत, पहिचान
शराव – शराव, मदिरा
शरीफ – सज्जन
शिकायत – उजुरी
सजा – दण्ड, सजाय
संगीन – गंभीर
सतह – तल, धरातल
सदर – मुख्य
सनद – सनद, प्रमाणपत्र, विगतमा जारी गरिने कानून
सफाई – सफाइ, प्रतिवाद, स्वच्छता
सदहद – सरहद, सीमाज्ञढज्ञ
सवाल – प्रश्न
साविक – साविक, पूर्ववत
सिफारिस – सिफारिस
सबुत – प्रमाण, सबुद, सबुत
सूद – ब्याज, सुद
हक – अधिकार, हक
हद – सीमा
हर्जानः (हर्जाना) – हर्जाना, क्षति
हाजिर – हाजिर, उपस्थित
हाल – समाचार, वृतान्त
हालत – स्थिति, अवस्था, दशा
हासिल – हासिल, प्राप्त
हिरासत – हिरासत
हुजूर – हजूर, श्रीमान्, महोदय
हुलियः – हुलिया, शारीरिक, लक्षण, शारीरिक विवरण
हैसियत                       –                                                  हैसियत, स्थिति

परिशिष्ट–४ आगन्तुक शब्द

(भाग २ को २.१.१६ सँग सम्बन्धित)
आगन्तुक शब्द

आगन्तुक शब्द                                             नेपाली शब्द
एमिकस क्युरी                                             अदालत सहयोगी
हाबी हुनु                                                      प्रभावकारी हुनु
खिलाफमा                                                   विरोधमा, विरूद्धमा
अपिल                                                          पुनरावेदन
रजिस्ट्रेसन                                                    राजिनामा/पञ्जीकरण
नम्बर                                                            दफा
पुलिस                                                           प्रहरी
डाइरेक्टर                                                     निर्देशक
हायर सेकेण्डरी बोर्ड                                    उच्च शिक्षा परिषद
ग्रान्ट कमिसन                                              अनुदान आयोग
मुट कोर्ट                                                       अभ्यास अदालत

परिशिष्ट–५ कोष्ठभित्र अंग्रेजी शब्द

(भाग २ को २.१.१७ सँग सम्बन्धित)
कोष्ठभित्र अंग्रेजी शब्द

भूतप्रभावी ( (Retrospective)
लिङ्ग र न्याय (Gender and Justice)
बिजुली (Current)

मूल उद्देश्य (Motto)
समन्यायिक उपचार (Equitable Relief)
कानूनको उचित प्रक्रिया (Due Process of Law)
प्राकृतिक कानून (Natural Law)
वयस्क शिक्षण विधि (Natural Law)
खारेज (Over Rule)
सर्वोच्च अदालत  (Apex Court)
सार्वजानिक सरोकार (Public Interest Litigation)
संस्थापक (Promoter)
विधिनिर्माण (Law Making)
स्वीकारोक्ति (Admission)
साबिती (Confession)
गैर न्यायिक (Extra Judicial)
जारी पुँजी (Issued Capital)
अंकित मूल्य (Face Value)
कम मूल्य (Discount Price)

परिशिष्ट–६ रूढ भैसकेका आगन्तुक शब्द

(भाग २ को २.१.१८ सँग सम्बन्धित)
रूढ भैसकेका आगन्तुक शब्द

बैंक, करेन्सी, नोट, ड्राफ्ट, पोस्टल अर्डर, चेक, ट्राभल चेक, क्रेडिट कार्ड, अटोमेटेड टेलर
मेसिन, चार्ज कार्ड, डेभिड कार्ड, क्रेडिट कार्ड, सेयर, कम्पनी, डिबेन्चर, बोनस, पेट्रोल,
डिजेल, डीन, कमाण्ड, मार्च, कमिसन, एजेन्ट, हायरपर्चेज, लिजिङ्ग हाउजिङ्ग,
डिस्काउन्ट, म्यानेजिङ, पब्लिक, प्रिमियम, डिसमिस, रिट, कोर्टफी, फुलकोट, रजिष्ट्रार
आदि ।

परिशिष्ट–७ लैङ्गिक तटस्थता सम्बन्धी शब्द

(भाग २ को २.१.२२ सँग सम्बन्धित)
लैङ्गिक तटस्थता सम्बन्धी शब्द

लिङ्गबोधी शब्द                                                  तटस्थ शब्द

पोइल दोस्रो                                                               विवाह
आइमाई/स्वास्नी                                                       मान्छे महिला
विधवा                                                                       एकल महिला
शिष्यनी/शिष्या                                                         शिष्य
छात्रा                                                                         विद्यार्थी
लेखिका                                                                    लेखक
कवयित्री                                                                   कवि
विधुर                                                                        एकल पुरूष
शिक्षिका                                                                   शिक्षक
गुरूमा                                                                     शिक्षक
विवाहिता                                                                 विवाहित
तरूण/तरूणी                                                        युवा
केटा/केटी                                                              किशोर
बुढो, बुढी                                                                ज्येष्ठ नागरिक
भूमिपति                                                                 जग्गाधनी
परिचारिका                                                             परिचर
पैत्रिक सम्पत्ति                                                        आमाबाबुको सम्पत्ति
जाहेरवाली                                                              जाहेरवाला
पितृक्रिया                                                               काजकिरिया वा किरिया
भाइनाइके                                                              नायब नाइके
वेश्यावृत्ति                                                               देहव्यापार

परिशिष्ट–८ लैङ्गिक दृष्टिले अपमानबोधक शब्दहरू

(भाग २ को २.१.२३ सँग सम्बन्धित)
लैङ्गिक दृष्टिले अपमानबोधक शब्दहरू

लैङ्गिक दृष्टिले अपमानबोधक                             शब्दहरू लैङ्गिक दृष्टिले सम्मानबोधक शब्दहरू
पोइल                                                                        दोस्रो विवाह
विधवा                                                                       एकल महिला
विधुर                                                                        एकल पुरूष
रण्डी                                                                        देहव्यापारमा संलग्न महिला
स्वास्नी                                                                     श्रीमती, पत्नी वा भार्या
आइमाई मान्छे                                                       महिला
स्वास्नी मान्छे                                                          महिला

परिशिष्ट–९ संकर शब्दहरू

(भाग २ को २.१.२४ सँग सम्बन्धित)
संकर शब्दहरू

मसौदाकार                                             (मसवद्द्ह+कार)
पुनर्ताजगीकरण                                      (पुनर्+ताजगी+करण)
जेलखाना                                                (जेल+खाना)
खड्गनिसाना                                          (खड्ग+निसाना)
चारपास                                                  (चार+पास)
जमानीपत्र                                               (जमानी+पत्र)
ब्रम्हनिसाफ                                            (ब्रम्ह+निसाफ)
इमानधर्म                                                (इमान+धर्म)
कर्तव्यवाला                                            (कर्तव्य+वाला)
बदनियत                                                (बद+नियत)
कानूनतः                                                 (कानून+तः)
करारीय                                                 (करार+इय)
रद्दीकरण                                               (रद्द+ईकरण)
पुनर्दता                                                  (पुनर्+दर्ता)
गैरन्यायिक                                            (गैर+न्यायिक)
नाफामूलक                                          (नाफा+मूलक)

परिशिष्ट–१० आफूखुसी शब्दहरू

(भाग २ को २.१.२५ सँग सम्बन्धित)
आफूखुसी शब्दहरू

आफू्खुसी प्रयोग                                                  सही प्रयोग

गैरराजनीतिक                                                    अराजनीतिक
गैरसंवैधानिक                                                    असंवैधानिक
बेसमय                                                              कुसमय
शहरोन्मुख                                                         नगरोन्मुख

परिशिष्ट–११ अशुध्द शब्दहरू

(भाग २ को २.१.२६ सँग सम्बन्धित)
अशुध्द शब्दहरू

अशुद्ध                                                         शुद्धशुद्ध

सुपरिवेक्षण÷सुपरिवेक्षक                              सुपर्यवेक्षक
पुनरावलोकन                                               पुनरालोकन÷पुनरवलोकन
अन्तर्राष्ट्रिय                                                   अन्तरराष्ट्रिय (सं.अन्तरम्+राष्ट्रिय)
अन्तर्किया                                                    अन्तःक्रिया
चिह्न                                                             चिह्न
उपरोक्त                                                      उपर्युक्त
पिछडिएको                                                 पछाडिएको
अध्र्द                                                           अर्ध
राजनैतिक                                                  राजनीतिक
औद्योगीकरण                                            उद्योगीकरण
प्रजातान्त्रीकरण                                         प्रजातन्त्रीकरण
पुनस्र्थापना                                               पुनःस्थापना
सर्भेक्षण                                                     सर्वेक्षण
निरोपण                                                     निरूपण
बाहुल्यता                                                   बाहुल्य
धैर्यता                                                        धैर्य
शहरोन्मुख                                                 नगरोन्मुख
प्रकृया                                                         प्रक्रिया
गाम्भीर्यतापूर्वक                                          गाम्भिरता÷गाम्भिय

परिशिष्ट–१२ आदरार्थी शब्दहरू

(भाग २ को २.१.२८ सँग सम्बन्धित)
आदरार्थी शब्दहरू

उच्च आदरार्थी आदरार्थी                                                   तटस्थता
ग्रहण                                                                                लिनु
नजरवक्स                                                                          हेर्नु
दर्शन                                                                                भेट
बाहुली निसाना                                                                 दस्तखत, हस्ताक्षर
जिउनार                                                                           खानु
भुजा                                                                                 खाना
सवारी हुनु                                                                         हिड्नु
बक्स                                                                                 दिनु

परिशिष्ट–१३ वर्ण विन्यासमा त्रुटि

(भाग २ को २.१.३३ सँग सम्बन्धित)
वर्ण विन्यासमा त्रुटि

अशुद्ध तत्सम शब्दहरू                                                                    शुद्ध तत्सम शब्दहरू

रुप                                                                                रूप (अनुरूप, प्रतिरूप, स्वरूप, निरूपण)
सम्बध्र्दन                                                                                                  सम्वर्धन
बन्यजन्तु                                                                                                 वन्यजन्तु
प्रवध्र्दन                                                                                                   प्रवर्धन
प्रतिवन्ध                                                                                                  प्रतिबन्ध
त्रुटी                                                                                                        त्रुटि
विद्यावारिधी                                                                                            विद्यावारिधि
श्रोत                                                                                                       स्रोत
गुरू                                                                                                      गुरु
प्रतिक                                                                                                   प्रतीक
बर्ष                                                                                                       वर्ष
बृद्घि                                                                                                  वृद्धि
संसद                                                                                                   संसद्
परिषद                                                                                                परिषद्
यथाशिघ्र                                                                                             यथाशीघ्र
राजश्व                                                                                                  राजस्व
प्रतिवध्द                                                                                               प्रतिबध्द
यथावत                                                                                                यथावत्
बिघ्न                                                                                                     विघ्न
उपलव्ध                                                                                               उपलब्ध
शव्द                                                                                                   शब्द
जनजाती                                                                                             जनजाति
दूर्गम                                                                                                  दुर्गम
सुदुर                                                                                                  सुदूर
स्वीकृती                                                                                             स्वीकृति
ईच्छा                                                                                                 इच्छा

अशुध्द तद्भव शब्द शुध्द तद्भव शब्द

जीउ                                                                                                   जिउ
चलुञ्जेल                                                                                              चलुन्जेल
संग                                                                                                    सँग
ढांचा                                                                                                  ढाँचा
सधै                                                                                                    सधैँ
वढी                                                                                                    बढी
वासिन्दा                                                                                             बासिन्दा
खेलकूद                                                                                             खेलकुद
व्यहोरा                                                                                               बेहोरा
व्यहोर्नु                                                                                               बेहोर्नु
वरावर                                                                                               बराबर
कृया                                                                                                 किरिया
व्याज                                                                                                ब्याज

                                               पदयोग सम्बन्धी त्रुटि

अशुध्द                                                                                              शुध्द
भएता पनि                                                                                         भए तापनि
विकास तर्फ                                                                                       विकासतर्फ
महिना भित्र                                                                                        महिनाभित्र
मिति समेत                                                                                        मितिसमेत
आवश्यकतानुसार                                                                             आवश्यकताअनुसार
सरकार मार्फत                                                                                  सरकारमार्फत
शुल्क सहित                                                                                       शुल्कसहित
अशुद्घ                                                                                              आगन्तुक शब्द
अशुध्द                                                                                               शुध्द
वीच                                                                                                   बीच
वेइज्जती                                                                                            बेइज्जती
वदर                                                                                                  बदर
वारे                                                                                                   बारे
वापत                                                                                                बापतद्दण्घ
वेञ्च                                                                                                   बेन्च
रजिष्टर्ड                                                                                            रजिस्टर्ड
जरूरत                                                                                            जरूरत
वारण्ट                                                                                              वारन्ट
प्राइभेट                                                                                             प्राइवेट

परिशिष्ट–१४ आगन्तुक शब्द (अरबी भाषाबाट) पदादिह्रस्व

(भाग २ को २.१.३५ सँग सम्बन्धित)
आगन्तुक शब्द (अरबी भाषाबाट) पदादिह्रस्व

नेपाली लेखन                                                                                 अरबी
रिस्वत                                                                                           रिसवत
रिसल्ला                                                                                         रिसाल
अमिन                                                                                           अमीन
जिल्ला                                                                                           जिला
जिकिर                                                                                           जिक्र
जिरायत                                                                                         जिराअत
जिराफ                                                                                          जुर्राफ
जुलुम                                                                                             जुल्म
जिम्मा                                                                                            जिम्म
जिम्मेवार                                                                                       जिम्मेवार
जिनिस                                                                                           जिन्स
जुनाफ                                                                                           जनाब
कित्ता                                                                                            कित्ता
मुताबिक                                                                                       मुताविक
मुनाफा                                                                                         मुनाफ
मनासिब                                                                                       मुनासिब
मुद्दा                                                                                              मुद्द
मिनाहा                                                                                         मिनहा
मुल्तबी                                                                                         मुल्तबी
मुफत                                                                                           मुफ्त
मिजास                                                                                         मिजाज
मुनिम                                                                                           मुनिम
मुलुक                                                                                           मुल्क
मुस्किल                                                                                        मुश्किलद्दण्छ
मोलाहिजा                                                                                     मुलाहिजा
मुद्दती                                                                                            मुद्दती
मिसिल                                                                                          मिसिल
मुआब्जा                                                                                       मुआब्जा
मुन्सी                                                                                            मुन्शी
सिकायत                                                                                      शिकायत
सिकार                                                                                         शिकार
सिक्का                                                                                         सिक्का
हिस्सा                                                                                          हिस्स
हिरासत                                                                                       हिरासत
हुकुम                                                                                          हुक्म
हुक्का                                                                                          हुक्का
हुज्जत                                                                                          हुज्जत
हुलाक                                                                                         हुल्क
हुलिया                                                                                        हुलिय
पदमध्य                                                                                      ह्रस्व
ततिम्बा                                                                                       ततिम्म
तपसिल                                                                                       तपसील
तहसिल                                                                                       तहसील
तहबिल                                                                                        तहबील
तल्सिङ                                                                                        तहसील
ताकिता                                                                                        ताकिद्
तारिफ                                                                                          तअरीफ
तालिम                                                                                          तअलीम
तालुक                                                                                          तअल्लुक
तातील                                                                                          तातील
तर्जुमा                                                                                           तर्जुम
तमसुक                                                                                         तमस्सुक
राजिनामा                                                                                      राजिनामा
तस्विर                                                                                           तस्वीरद्दण्ट
तहकिकात                                                                                    तहकिकात
तदारूख                                                                                       तदारूक
जानिफकार                                                                                   जानिबकार
जिकिर                                                                                          जिक्र
जरूर                                                                                            जुरूर
जुलुम                                                                                             जुल्म
अख्तियार                                                                                      अख्तियार
उजुर                                                                                              उज्र
कसूर                                                                                              कुसूर
कबुल                                                                                             कबूल
खारेज                                                                                            खारीज
कानून                                                                                            कानून
मनासिब                                                                                         मुनासिब
मन्सुबा                                                                                           मन्सुब
मन्जुर                                                                                             मन्जूर
महसुर                                                                                            मशहूर
मसविदा                                                                                         मसवद्दह
मसजिद                                                                                         मसजीद
महफिल                                                                                         महफिल
महसुल                                                                                           महसल
मुनिम                                                                                             मुनिम
मुलुक                                                                                             मुल्क
मुस्किल                                                                                         मुश्किल
महसुस                                                                                         महसूस
मौसुफ                                                                                          मौसूफ
माफिक                                                                                        मुआफिक
मामुली                                                                                         मअमुल
मिसिल                                                                                          मिसिल
नजिर                                                                                            नजीर
सहिद                                                                                           शहीदद्दण्ठ
सबुद                                                                                           सबूत
सहुलियत                                                                                    सहूलत
साबित                                                                                        साबित
साबुन                                                                                         साबून
बालिग                                                                                        बालिग
वारिस                                                                                       वारिस
वातिल                                                                                      वातेल
वकिल                                                                                      वकील
साबिक                                                                                     साबिक
असुल                                                                                      वुसुल
हैसियत                                                                                    हैसियत
हुकुम                                                                                      हुक्म
हजुर                                                                                       हुजूर
हासिल                                                                                    हासिल
शब्दको                                                                                 अन्तमा दीर्घ
तरक्की                                                                                 तरक्की
दायरी                                                                                   दायरी
दाबी                                                                                     दाबी
जमानी                                                                                 जामीन
जुलुमी                                                                                 जुल्मी
जाली                                                                                   जअली
अर्जी                                                                                  अर्जी
अदालत                                                                             अदालती
आसामी                                                                              असामी
ऐसी                                                                                    ऐशी
उजुरी                                                                                उजुरी
काफी                                                                                काफी
मनाही                                                                               मनाही
मन्जुरी                                                                               मन्जुरी
मुल्तबी                                                                              मुल्तबीद्दण्ड
मस्करी                                                                             मस्खर+ई
मुद्दती                                                                              पुद्दती
माफी                                                                              मुआफी
मामुली                                                                            मअमूल+ई
मुन्सी                                                                              मुन्शी
नकबजनी                                                                      नकब+जनी
सही                                                                              सहीह
साबिती                                                                          साबिती
रद्दी                                                                               रद्द+ई
फौजी                                                                            फौज+ई
बही                                                                               बयाज
असुली                                                                          वुसूली
हैरानी                                                                           हैरानी

भाषाबाट आएका शब्दको अन्तमा ह्रस्व

फिराद                                                                     फरियाद
जिर                                                                          ह जिरह
दिवानी                                                                     दिवान+ई
निगरानी                                                                   निगरानी
बिमा                                                                        बिमा
बिमाख                                                                     बिमाख
मुकरर                                                                     मुकरर

पद मध्य ह्रस्व
तारिख                                                                     तारीख
ताजुफ                                                                     ताजुब
तन्दुरूस्त                                                                तन्दुरूस्त
हासिल                                                                    हासिल
तकिया                                                                   तकिय
तहकिकात                                                             तहकिकात
जमिन                                                                    जमीन
जोखिम                                                                  जख्मद्दण्ढ
जरिवाना                                                                जुर्मान
जन्जिर                                                                  जन्जीर
जागिर                                                                  जागीर
दाखिल                                                                 दाखील
जस्तुर                                                                 दस्तूर
बमोजिम                                                             बमोजिम
बर्खिलाफ                                                           बर्खिलाफ
मजुरी                                                                 मजदुरी
सर्जमिन                                                            सर्जमीन
वाहियात                                                            वाहियात
खारिज                                                                खारीज
पदान्त दीर्घ

तरकारी                                                                 तरकारी
देवानी                                                                   दिवान+ई
ऐलानी                                                                   ऐलानी
जमिनी                                                                  जमीनी
दर्जी                                                                       दर्जी
दज्र्यानी                                                               दज्र्यानी
खान्गी                                                                   खान्गी
निगरानी                                                                निगरानी
मजुरी                                                                 मजदुरी
सर्दी                                                                  सर्दी

सबैमा पातलो स

साह                                                                 शाह
दस्तखत                                                       दस्तखत
दस्तुर                                                            दस्तूर
बकस                                                           बख्श
सर्जमिन                                                       सर्जमीन
सर्दी                                                            सर्दीद्दज्ञण्
सलगम                                                        सलगम
सरकार                                                       सरकार
सुरूवाल                                                     सलवार
सवाल                                                         सवाल
सामान                                                        सामान
होस                                                         होश
खायस                                                       ख्वाहिस
फेहरिस्त                                                  फहरिस्त
पेसा                                                         पेशा
सहर                                                        शहर
सरम                                                       शर्म
स्याहा                                                      सियाह
स्रेस्ता                                                      शरिस्त
सवार                                                      सवार
अरबी भाषाबाट आएका शब्दमा पातलो स

मसौदा                                                     मसवद्दह
महसुल                                                     महसल
मुन्सी                                                         मुन्सी
तल्सि                                                        तहसील
तपसिल                                                    तपसील
तमसुक                                                     तमस्सुक
तमासा                                                      तमाशा
आसामी                                                    असामी
असर                                                        असर
ऐस                                                            ऐश
कसूर                                                        कुसूर
मनासिब                                                    मुनासिब
मन्सुबा                                                      मन्सुव
महसुर                                                      महशुरद्दज्ञज्ञ
मसाल                                                       मसालेह
मसविदा                                                    मसवद्दह
मस्करी                                                      मस्खर
नक्सा                                                        नक्शा
नोक्सान                                                    नुक्शान
सहिद                                                       शहीद
सबुद                                                        सबूत
सफाइ                                                      सफाइ
सफेद                                                      सफेद
सफर                                                       सफर
सरम                                                        शर्म
सलाम                                                      सलाम
सहुलियत                                                  सहूलत
साबित                                                      साबित
साबुन                                                       साबुन
सामेल                                                      शामेल
साहेब                                                      सहिबा
सिकायत                                                  शिकायत
सिकार                                                     शिकार
सिलसिला                                                 सिलसिला
सिक्का                                                     सिक्का
सराफ                                                      सर्राफ
सराब                                                       शराब
फसाद                                                     फसाद
फसल                                                      फस्ल
फैसला                                                      फैस्ल
बहस                                                        बहस
वारिस                                                       वारिस
वासलात                                                   वासिलात
वास्ता                                                       वासित
असुल                                                       उसूल
हैसियत                                                    हैसियत
हिस्सा                                                       हिस्स
हिरासत                                                    हिरासत
हसिल                                                     हासिल
परिि

परिशिष्ट–१५ केही कानूनी टुक्काहरू

(भाग २ को २.१.३७ सँग सम्बन्धित)
केही कानूनी टुक्काहरू

मुख मिल्नु,                                   लगत काट्नु
पर्चा खडा गर्नु,                             किनारा गर्नु
टक मार्नु                                      कुरा फोर्नु
खत खाप्नु                                     लगत कस्नु
बात लाग्नु                                      कर्तव्य गर्नु
मानु छुट्टिनु                                   मानु जोरिनु
मतलबमा पस्नु,                             हात हाल्नु
पोल्नु (एक पदीय)

परिशिष्ट–१६ सङ्खयावाची शब्दहरू

( भाग २ को २.१.३९ सँग सम्बन्धित)
सङ्खयावाची शब्दहरू

एक, दुई, तीन, चार, पाँच, छ, सात, आठ, नौ, दस, एघार, बाह्र, तेह्र, चौध, पन्ध्र, सोह्र, सत्र, अठार,
उत्राइस, बीस, एक्काइस, बाइस, तेइस, चौबीस, पच्चीस, छब्बीस, सत्ताइस, अठ्ठाइस, उनन्तीस,
तीस, एकतीस, बत्तीस, तेत्तीस, चौतीस, पैँतीस, छत्तीस, सैँतीस, अठतीस, उनन्चालीस, चालीस,
एकचालीस, बयालीस, त्रिचालीस, चवालीस, पैँतालीस, छयालीस, सतचालीस, अठचालीस, उनन्चास,
पचास, एकाउत्र, बाउत्र, त्रिपत्र, चउत्र, पचपत्र, छपत्र, सन्ताउत्र, अन्ठाउत्र, उनन्साठी, साठी,
एकसट्ठी, बयसट्ठी, त्रिसट्ठी, चौसट्ठी, पैँसट्ठी, छयसट्ठी, सतसट्ठी, अठसट्ठी, उनन्सत्तरी,
सत्तरी, एकहत्तर, बहत्तर, त्रिहत्तर, चौहत्तर, पचहत्तर, छयहत्तर, सतहत्तर, अठहत्तर, उनासी, असी,
एकासी, बयासी, त्रियासी, चौरासी, पचासी, छयासी, सतासी, अठासी, उनानब्बे, नब्बे, एकानब्बे,
बयानब्बे, त्रियानब्बे, चौरानब्बे, पन्चानब्बे, छयानब्बे, सन्तानब्बे, अन्ठानब्बे, उनान्सय, सय ।

परिशिष्ट–१८ शब्दको शुरूमा दीर्घ हुने

( भाग २ को ४.१.१ सँग सम्बन्धित)
शब्दको शुरूमा दीर्घ हुने

ऊन (ऊर्ण)             तीखो (तीक्ष्ण)                  कपूर (कर्पूर)
तीतो (तीक्त)              मीत (मित्र)                    कपूत (कुपुत्र)
दूध (दुग्ध)              रूखो (रूक्ष)                       पूरा (पूर्ण)
बूढो (वृद्ध)               रूख (वृक्ष)                      फूल (फुल्ल)
बीच (बिच्च प्रा.)          ठीक (स्थित)                       सीप (शिल्प)
सूत (सूत्र)                   ठूलो (स्थूल)