१५. स्वावलम्वी संस्थाहरु

१५. स्वावलम्वी संस्थाहरु

१५.१. भूमिका / वर्तमान स्थिति

१५.१.१. अपाङ्गहरुका लागि अवसर समानीकरण सम्बन्धि संयुक्त राष्ट्र संघीय प्रमाणिक नियमहरु १९९४ नियम १८ मा सरकारले अपाङ्गहरुका संगठन (DPOs) हरुलाई राष्ट्रिय, क्षेत्रीय तथा स्थानीय तहमा अपाङ्गहरुको प्रतिनधित्व गर्न पाउने अधिकारको मान्यता दिनु पर्ने र त्यस्ता संस्थालाई सरकारले आर्थिक र अन्य प्रकारका सहयोग दिनु पर्ने उल्लेख छ ।

१५.१.२. एशिया तथा प्रशान्त क्षेत्रका अपाङ्गहरुको दशक १९९३-२००२ को नीति नं. ११ ले अपाङ्गको हक हित हर्ने  अपाङ्गका स्वावलम्बी संस्थाहरुको स्थापना र सुढृढीकरणका लागि नीति, कार्यक्रम तथा स्रोत सहायताको व्यवस्था गर्ने आदि उल्लेख छ ।

१५.१.३.बिवाको सहश्राब्दी कार्ययोजना २००२ को कार्यान्वयन ढांचाको प्राथामिक क्षेत्र भित्र तोकिएको लक्ष्य ए २ मा निम्न व्यहोरा उल्लेख गरेको छः

१५.१.३.१.  सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय दातृ संस्था र गैर सरकारी संस्थाहरुले सन् २००४ सम्ममा अपाङ्गको स्वावलम्वी संस्थाहरुको गठन र विकासका लागि नीति सहित सवै क्षेत्रमा आवश्यक श्रोतको व्यवस्था र निकासा गरी विशेषरुपमा गरीवी क्षेत्र (Slum) र ग्रामीण क्षेत्रका लागि जोड दिई सहयोग गर्नुपर्ने छ ।

१५.१.३.२.  सरकारले २००५ सम्ममा स्थानीय तहमा अपाङ्गका अभिभावकको संस्था खोल्न प्रोत्साहन गर्ने र सन् २०१० सम्ममा तिनीहरुको राष्ट्रिय महासंघ स्थापनाको सुनिश्चित गर्ने छ । सन् २००५ सम्ममा सरकार निकाय र नागरिक समाजका संगठनहरुले अपाङ्गका स्वावलम्वी संस्थाहरुलाई यस्ता नागरिकहरुको जीवनमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रुपमा प्रभाव पार्ने निर्णय प्रक्रियामा संलग्न गराई योजना र कार्यान्वयन तहमा समेत उनीहरुलाई समुचित सहभागि गराउने छ ।

१५.१.४. अपाङ्गका स्वाबलम्बी संस्थाहरु सम्बन्धी व्यवस्था छुट्टै ऐन कानूनमा नभएपनि अपाङ्गपनका प्रकृति अनुसारका स्वावलम्वी संस्थाहरु र सवै प्रकृतिका अपाङ्गपनलाई समेटने स्वावलम्वी संस्थाहरु सरकारका सम्वन्धित निकायमा दर्ता भई नेपाल अधिराज्यका विभिन्न स्थानहरुमा संचालित छन् । आ-आफ्ना प्रकृति अनुरुपका स्वावलम्वी संस्थाहरु विभिन्न जिल्लामा स्थापना भई संचालन भएका छन् । स्वावलम्वी संस्थाहरुको छाता संस्थाको रुपमा १६० वटा संस्थाहरु सम्मिलित राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपालको स्थापना भएको छ ।

१५.१.५. समुदायमा आधारित पुनस्र्थापन कार्यक्रममा एकरुपता, अनुभव आदान प्रदान, सहकार्य गर्नका निमित्त CBR National Network Nepal संस्था स्थापना भई संजालको माध्यमबाट कार्यक्रम संचालित छ । यस्मा ३८ वटा संस्था आवद्ध छन् ।

१५.१.६. राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपाल, अन्य केही महासंघ लगायत जिल्लाका केही संस्थाहरुलाई नेपाल सरकार र दातृ संस्थाहरुले कार्यक्रम संचालन एवं संस्थागत सुदृढीकरणका लागि आंशिक रुपमा आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउने गरको छ ।

१५.१.७. स्थानीय स्तरका स्वावलम्बी संस्थाहरुलाई सुदुढीकरण गर्दै महिला विकास कार्यालयहरुसंग समन्वय गरी १८ जिल्लाहरुमा सामुदायिक पुनस्थार्पना कार्यक्रम संचालन भइरहेका छन् ।

१५.२. मुद्दा तथा समस्या

१५.२.१. स्वावलम्वी संस्थाहरुको विभिन्न जिल्लामा स्थापना तथा विस्तार भएपनि यी संस्थाहरुको संस्थागत विकास (आर्थिक, भौतिक र प्राविधिक) र सुदृढीकरणका लागि सरकारी, स्थानीय निकाय, निजी क्षेत्र र गैर सरकारी संस्थाहरुको सुदृढीकरणका लागि पर्याप्त कार्यक्रम छैनन् । नीति निर्माण, योजना र कार्यान्वयनको सवै तह र निकायमा अपाङ्गहरुका पर्याप्त संस्थालाई सहभागी गराउन सकिएको छैन ।

१५.२.२. स्वावलम्वी संस्थाहरुको विकास (आर्थिक, भौतिक र प्राविधिक) र सुदृढीकरणका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय र दातृ संस्थाहरुले सहयोग व्यवस्था गरेको पाइएको छैन ।

१५.३. उद्देश्यः स्वावलम्वी संस्थालाई अपाङ्ग समुदायको चेतना अभिवृद्धि एवम् समुदायिक विकासका क्षेत्रमा क्रियाशील गराई उनीहरुको दिगो विकासको साझेदार निकायको रुपमा विकास गरिनेछ ।

१५.४.नीति

१५.४.१. अपाङ्गका स्वावलम्वी संस्था खोल्नका लागि अभिप्रेरित र प्रोत्साहन गर्न, त्यस्ता संस्थाको संस्थागत विकास र सुदृढीकरण गर्नका लागि आर्थिक, भौतिक र प्राविधिक सहयोग गरिने छ ।

१५.४.२.स्वावलम्वी संस्थाको कार्यालय र अन्य प्रयोजनका लागि केन्द्रदेखि स्थानीय निकायहरुबाट आवश्कतानुसार निःशुल्क जग्गा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिने छ ।

१५.४.३.अपाङ्गका अभिभावकहरुलाई समेत संस्था खोल्न प्रोत्साहन गरिने छ । स्वालम्बी संस्थाहरुको दर्ता र नविकरणमा सरलता ल्याई नविकरण गर्ने प्रावधानमा सरलता र छुट दिइने छ ।

१५.५. रणनीति

१५.५.१.जिल्ला, गाउँ विकास समिती, नगरपालिकामा स्वालम्बी संस्थाहरु खोल्न अभिप्रेरित र प्रोत्साहन गरिने छ । संस्थाहरुको विवरण तयार गरी प्रकाशित गरिने छ ।

१५.३.२.स्वावलम्वी संस्थाको कार्यालय र अन्य प्रयोजनका लागि केन्द्रदेखि स्थानिय निकायहरुबाट आवश्यकतानुसार निःशुल्क जग्गा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिनेछ ।

१५.५.३.केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका विकास योजना र कार्यक्रम कार्यान्वयन र अनुगमन मूल्यांकनमा स्वावलम्वी संस्थाहरुलाई सहभागीता अभिबृद्धि गराइने छ ।

१५.५.४.स्वावलम्वी संस्थाहरुको क्षमता विकास कार्यक्रममा राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्था, नागरिक समाजलाई परिचालन गरिनेछ ।

१५.५.५.उपयुक्त अभिभावक संस्थाहरु खोल्न संस्था एवं नागरिक समाजलाई प्रोत्साहन गरिनेछ ।

१५.६. कार्ययोजना

सि.नं. कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने निकाय सहयोगी निकाय समय अवधि अनुगमन सुचक
स्वावलम्वी संस्थाहरुको

संस्थागत विकास र सुदृढीकरणका लागि आर्थिक, भौतिक र प्राविधिक सहयोग गर्ने ।

महिला, बालबालिका

तथा समाज कल्याण,

अर्थ मन्त्रालय, राष्ट्रिय योजना आयोग, समाज कल्याण परिषद् ।

राष्ट्रिय अपाङ्ग

महासंघ नेपाल,

राष्ट्रिय । अन्तर्राष्ट्रिय

गैर सरकारी संस्था,

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग

नियोगहरु ।

दशौं योजना

अवधि

·   सुदृढ स्वावलम्वीसंस्थाको संख्या

·   स्वावलम्वीसंस्थाको क्षमता विकास अवस्था

·   सहयोगकोकिसिम र स्थिति

केन्द्रदेखि स्थानीय

तहसम्मका विकास

योजना र कार्यक्रम

कार्यान्वयनमा

स्वावलम्वी संस्थाहरुलाई

सहभागी गराउने ।

महिला, बालबालिका

तथा समाज कल्याण,

स्थानीय विकास

मन्त्रालय र समाज

कल्याण परिषद,।

सम्बद्ध मन्त्रालयहरु, ILO, स्थानीय निकाय हरु, राष्ट्रिय

अपाङ्ग महासंघ

नेपाल, सरकारी

संस्था

दशौं योजना

अवधि

·   सहभागी संस्थाको संख्या

·   संचालित अभियानको प्रकृति । किसिम

अपाङ्ग अभिभावक

संस्थाहरुको संस्था

स्थापना एवं संचालन गर्ने ।

समाज कल्याण परिषद

राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ नेपाल

गृह मन्त्रालय, राष्ट्रिय /अन्तर्राष्ट्रिय गैर

सरकारी संस्थाहरु,

गैर सरकारी संस्थाहरु

दशौं योजना

अवधि

·   स्थापित एवं संचालित संस्थाको संख्या र किसिम
अपाङ्ग सम्बन्धी क्षेत्रमा कार्य गर्ने संस्थाहरुको विवरण र डाटाबेस तयार गर्ने । समाज कल्याण परिषद महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय,राष्ट्रिय/ अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाहरु दशौं र एघारौं

अवधिमा २

पटक

·   संस्थाको विवरण पुस्तिका डाइरेक्टरी प्रकाशन