९.   संस्थागत संरचना र कानुनी व्यवस्था

९.   संस्थागत संरचना र कानुनी व्यवस्था

९.१ संस्थागत संरचना

९.१.१ राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषदको गठन

  • जनसङ्ख्यासम्बन्धी विषयको समग्र नीतिगत व्यवस्थापन, संस्थागत संरचनाको निर्माण तथा सुदृढीकरण, कानुन एवं कार्यविधि निर्माण तथा नीति कार्यान्वयन गर्ने सम्बन्धमा नेपाल सरकारलाई समय समयमा सुझाव दिन एवं निर्देशनका लागि प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा एक राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषदको गठन देहाय अनुसार गरिने छः
    • प्रधानमन्त्री अध्यक्ष
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, स्वास्थ्य जनसङ्ख्या मन्त्रालय                    उपाध्यक्ष
  • मन्त्री/राज्यमन्त्री, अर्थ मन्त्रालय           सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, उद्योग मन्त्रालय         सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, उर्जा मन्त्रालय          सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, कानुन, न्याय, तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय    सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, कृषि विकास मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, गृह मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, परराष्ट्र मन्त्रालय        सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, बन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, विज्ञान, प्रविधि वातावरण मन्त्रालय            सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, भूमि सुधार व्यवस्था मन्त्रालय                       सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, भौतिक पूर्वाधार यातायात मन्त्रालय                   सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, महिला, तथा समाज कल्याण मन्त्रालय       सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, युवा तथा मन्त्रालय                             सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सहरी विकास मन्त्रालय   सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सहकारी तथा गरिवी मन्त्रालय                             सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, संस्कृति, पर्यटन नागरिक उड्डयन मन्त्रालय                सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सङ्घीय मामिला स्थानीय विकास मन्त्रालय                सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सामान्य प्रशासन मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सिंचाई मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, शिक्षा मन्त्रालय सदस्य
    • मन्त्री/राज्यमन्त्री, सूचना तथा संचार मन्त्रालय                             सदस्य
    • सभापति, सामाजिक समिति, व्यवस्थापिक-संसद् सदस्य
    • सदस्य (जनसङ्ख्या विषय क्षेत्र), राष्ट्रिय आयोग                               सदस्य
    • जनसङ्ख्या विषयका विशेषज्ञहरू  परिषदले मनोनयन गरे अनुसार (एक  महिला सहित) चार जना                 सदस्य
    • जनसङ्ख्या व्यवस्थापन क्षेत्रमा अनुभव व्यक्तिहरूमध्येवाट परिषदले मनोनयन अनुसार (एक जना महिला सहित) तीन जना  सदस्य
    • सचिव, स्वास्थ्य तथा मन्त्रालय                           सदस्य सचिव
  • राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषदका पदेनबाहेक सदस्यको मनोनयन उपाध्यक्षका सिफारिसमा अध्यक्षबाट हुनेछ ।
  • राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषदको अध्यक्षको निर्देशनमा अध्यक्षको अनुपस्थितिमा सो परिषदको वैठकको अध्यक्षता उपाध्यक्षले गर्न सक्नेछ ।
  • परिषदको मनोनीत सदस्यहरूको पदावधि दुई वर्ष हुने छ ।

९.१.२ मन्त्रालय

  • यस नीतिले निर्दिष्ट गरेका नीतिगत प्रावधानहरूको व्यवस्थापन एवं कार्यान्वयन गर्न गराउंन स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले मुख्य जिम्मेवार निकायका रूपमा काम गर्नेछ ।

९.१.३ विभाग

  • केन्द्रदेखि समुदायस्तरसम्मका कार्यक्रम सञ्चालन, रेखदेख, अनुगमन, कार्यक्रम र स्रोतसाधनको बाँडफाँड तथा समन्वयका लागि मन्त्रालय अन्तरगत जनसङ्ख्या विभाग रहनेछ । साथै मन्त्रालय अन्तर्गतको जनसङ्ख्या महाशाखाको साविक कार्य क्षेत्रमा नीतिगत व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी तोक्नेगरी साविकको कार्य क्षेत्र र संगठन संरचनामा परिमार्जन गरिनेछ ।

९.१.४ सम्पर्क निकाय

  • नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले जनसङ्ख्या विषय क्षेत्रका अध्ययन, अनुसन्धान तथा तालिम आदि कार्यका लागि सम्बन्धित क्षेत्रमा कार्यरत निकायहरु मध्येवाट आवश्यकतानुसार त्यस्ता संस्थाहरूलाई सम्पर्क निकाय तोक्न सक्नेछ ।

९.२. संस्थागत जिम्मेवारी

माथि उल्लेखित नीतिहरूको कार्यान्वयन गर्नका लागि देहायबमोजिमका मुख्य तथा सहयोगी निकायहरू रहनेछन् ।

क्र.

सं.

नीति जम्मेवार निकाय पहिचान
प्रमुख निकाय सहयोगी निकाय
जनसङ्ख्या र विकासबीच तादात्म्य कायम गर्न जनसङ्ख्या व्यवस्थापनलाई समग्र विकासको अभिन्न अङ्गका रूपमा लिँदै सरोकारवाला निकायहरूका बीचमा सम्पर्क र समन्वय स्थापित गरिने छ । ·     राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय

·     स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·     सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय

·     महिला बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय

·  अर्थ मन्त्रालय

·  वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालय

·  सिचाई मन्त्रालय

·  सहकारी तथा गरिवी निवारण मन्त्रालय

·  शिक्षा मन्त्रालय

·  श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय

·                     कृषि विकास मन्त्रालय

·  उद्योग मन्त्रालय

·  सामान्य प्रशासन मन्त्रालय

·   सहरी विकास मन्त्रालय

·  युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय

·  भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय

·  विकास साझेदार संस्था तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

यौनस्वास्थ्य, परिवार नियोजन र सुरक्षित गर्भपतनलगायतका प्रजननस्वास्थ्य सेवालाई अधिकारमुखी कार्यक्रमका रूपमा विकास गरिने छ । ·     स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·     सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीयविकास मन्त्रालय

·     महिला बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय

·  शिक्षा मन्त्रालय

·  सूचना तथा संचार मन्त्रालय

·  कानुन,न्याय,संविधानसभा तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय

·     गृह मन्त्रालय

·     विकास साझेदार संस्था तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

स्वस्थ जीवनयापनका लागि उपयुक्त जीवन शैली एवं वातावरणको निर्माण गरिने छ । ·     स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·     सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय

·     शिक्षा मन्त्रालय

·     कृषि विकास मन्त्रालय

·     महिला, बालबालिका तथा

समाज कल्याण मन्त्रालय

·     कानुन, न्याय, संविधानसभा तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय

·     युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय

·     विज्ञान प्रविधि तथा वातावरण मन्त्रालय

·     भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय

·     भूमिसुधार तथा व्यवस्था

मन्त्रालय

·     सूचना तथा संचार मन्त्रालय

·     श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय

·     सहरी विकास मन्त्रालय

·     संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय

वाह्य तथा आन्तरिक बसाइसराइ र सहरीकरणको प्रभावकारी व्यवस्थापन गरिने छ । ·   सहरी विकास मन्त्रालय

·   वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालय

·   गृह मन्त्रालय

·   भूमिसुधार तथा व्यवस्था

मन्त्रालय

·   कृषि विकास मन्त्रालय

·   राष्ट्रिय योजना आयोगको

सचिवालय

·   सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीय विकास मन्त्रालय

·   शिक्षा मन्त्रालय

·   स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या

मन्त्रालय

·     अर्थ मन्त्रालय

·     उर्जा मन्त्रालय

·     सहकारी तथा गरिवी निवारण मन्त्रालय

·     संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय

·     परराष्ट्र मन्त्रालय

·     सिचाई मन्त्रालय

·     उद्योग मन्त्रालय

·     श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय

·     केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

·     विकास साझेदार संस्था तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

लैङ्गिक,यौनिक,भाषिक,आर्थिक,

सामाजिक एवं क्षेत्रीयरूपमा पछिपरेका समूह र शारीरिक,मानसिक तथा बौद्दिक

रूपमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समावेशीकरण गर्दै जनसङ्ख्या र विकासमा मूलप्रवाहीकरण गर्न नीति, कानुन तथा संस्थागत व्यवस्थामा सुधार गरिने   छ ।

·    प्रधानमन्त्री तथा

मन्त्रिपरिषदको कार्यालय

·    राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषद

·    स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·    सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीय विकास मन्त्रालय

·    शिक्षा मन्त्रालय

·    भूमि सुधार तथा व्यवस्था मन्त्रालय

·    युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय

·    महिला बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय

·       सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय

·       सहकारी तथा गरिवी निवारण मन्त्रालय

·       गृह मन्त्रालय

·       कृषि विकास मन्त्रालय

·       सिचाई मन्त्रालय

·       उद्योग मन्त्रालय

·       राष्ट्रिय योजना आयोगको

सचिवालय

·       कानुन,न्याय, संविधानसभा

तथा संसदीय मामिला मन्त्रालय

·       वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय

·       विकास साझेदार संस्था तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

जनसङ्ख्या क्षेत्रका नीति निर्माण, कार्यक्रम तर्जुमा, कार्यान्वयन, अनुगमन र मूल्याङ्कनका लागि संस्थागत संरचनाको सुदृढीकरण गरिने छ । ·    राष्ट्रिय जनसङ्ख्या परिषद

·    स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·    राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय

·       अर्थ मन्त्रालय

·       सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीय विकास मन्त्रालय

·       सामान्य प्रशासन मन्त्रालय

·       केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

जनसङ्ख्या तथा विकासबीचको

अन्तरसम्बन्धको सूचना प्रविधिसमेतका उपयोगबाट अध्ययन, अनुसन्धान र विश्लेषण गरी नीति निर्माण र कार्यक्रम तर्जुमाका लागि सरोकारवाला निकायहरूलाई पृष्ठपोषण गरिने छ ।

·    स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·    सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीय विकास मन्त्रालय

·    राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय

·      विज्ञान प्रविधि तथा

वातावरण मन्त्रालय

·      अर्थ मन्त्रालय

·      वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालय

·      केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग

·      जनसङ्ख्या अध्ययन सम्वन्धी प्राज्ञिक निकायहरू

·      विकास साझेदार संस्था तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

विकास आयोजना र कार्यक्रम

तर्जुमा गर्दा तिनको जनसाङ्ख्यिक प्रभावको समेत अध्ययन गरी तिनको उपयुक्तता पुष्टि गरेर मात्र कार्यक्रम कार्यान्वयन गरिने छ ।

·    स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·    राष्ट्रिय योजना आयोगको

सचिवालय

·    अर्थ मन्त्रालय

·    संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय

·    विकास आयोजना

कार्यान्वयन गर्ने विभिन्न सरकारी निकायहरू

·    शिक्षा मन्त्रालय

·      उर्जा मन्त्रालय

·      कृषि विकास मन्त्रालय

·      वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालय

·      सहरी विकास मनत्रालय

·      भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालय

·      भुमिसुधार तथा व्यवस्था

मन्त्रालय

·      युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय

·      महिला,बालबालिका तथा

समाज कल्याण मन्त्रालय

·      सिचाई मन्त्रालय

·      जनसङ्ख्या अध्ययन

सम्वन्धी प्राज्ञिक निकायहरू

·      साझेदार तथा गैर सरकारी संस्थाहरू

जनसङ्ख्याको लाभांश (Demographic Dividend) हुने

हिस्सा र खास गरी युवा समूहलाई रोजगारमूलक कार्यमा उपयोग गरिने    छ ।

·    स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय

·    श्रम तथा रोजगार

मन्त्रालय

·    युवा तथा खेलकुद

मन्त्रालय

·    कृषि विकास मन्त्रालय

·    सङ्घीय मामिला तथा

स्थानीय विकास मन्त्रालय

·    महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्रालय

·    शिक्षा मन्त्रालय

·      अर्थ मन्त्रालय

·      संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय

·      राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय

·      उद्योग मन्त्रालय

·      उर्जा मन्त्रालय

·      सिंचाई मन्त्रालय

·      जनसङ्ख्या अध्ययन सम्वन्धी प्राज्ञिक निकायहरू

 

 

९.३    कानुनी व्यवस्था

९.३.१  जनसङ्ख्या सम्वन्धी छरिएर रहेका कानूनहरूलाई एकीकृत गरी समयसापेक्ष रूपमा सुधार तथा परिमार्जन गरि लागु गरिने छ ।

९.३.२ जनसङ्ख्याका सवै सवालहरू समेट्ने गरी राष्ट्रिय जनसङ्ख्या ऐन निर्माणका साथै नियमावली एवं आवश्यक निर्देशिका तथा कार्यविधिहरू निर्माण गरी राष्ट्रिय जनसङ्ख्या नीतिको प्रभावकारी रूपले कार्यान्वयनको व्यवस्था गरिने छ ।