५.   नीति औचित्य

५.   नीति औचित्य

हालको मुख स्वास्थ्य नीति वि.सं. २०६० (सन् २००४) मा तर्जुमा भएको थियो जसको मुख्य उद्देश्य सम्पूर्ण नेपाली जनतालाई उच्चस्तरीय आधारभूत मुख स्वास्थ्य सेवा पु¥याउनु रहेको थियो । मुख स्वास्थ्यको हालको अवस्थालाई सुधार गर्न विद्यमान सन् २००४ को मुख स्वास्थ्य नीति परिमार्जन गर्न आवश्यक छ । नयाँ नीतिले नेपाली जनताको स्वास्थ्य र उत्पादनशील जीवन यापनको पहुँचयोग्य वातावरण सहितको लक्ष्य निर्धारण गर्नेछ । यो नीतिले नेपाल स्वास्थ्य नीति र नसर्ने रोगहरुको कार्य नीतिसँग समन्वय कायम गर्ने छ ।

५.१ भावीसोच

सम्पुर्ण नेपाली जनताले मुख स्वास्थ्यको उच्चस्तरीय सेवावाट गुणस्तरीय जीवनयापन गर्न सक्नेछन् ।

५.२ ध्येय

नेपाली जनताको मुख स्वास्थ्यस्तर अभिवृद्धि गर्दै गुणस्तरीय जीवनको अभिवृद्धि र समग्र सुधार गर्ने ।

५.३ गन्तव्य

मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी रोगहरुको नियन्त्रण, रोग केन्द्रित, एकीकृत र वहु क्षेत्रगत अवधारणाको विकास गर्दै प्रत्येक नेपाली जनताको गुणस्तरीय जीवनयापनमा सुधार गर्ने ।

५.४ उदेश्य

मुख स्वास्थ्य नीति २०७१ को निम्नलिखित उद्देश्यहरु हुने छन् :

  • मुख स्वास्थ्यको प्रवर्द्वन तथा रोगहरुको नियन्त्रण गर्ने ।
  • मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी सेवामा सवैको पहुँच सुनिश्चित गर्ने ।
  • निरन्तर निगरानी, अनुगमन तथा मुल्यांकन र अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिन।
  • स्वास्थ्य नीति तथा प्रणालीमा मुख स्वास्थ्यलाई प्राथमिकीकरण गर्ने ।
  • मुख स्वास्थ्यको विकासको लागि अन्य क्षेत्रहरुसँग साझेदारी गर्ने ।
  • स्वास्थ्य प्रणालीको सुदृढिकरण गर्ने ।

५.४.२ मुख स्वास्थ्यको प्रवर्द्वन तथा रोगहरुको नियन्त्रण गर्ने ।

             नीतिहरु

  क. उच्च जोखिमयुक्त वा सम्भाव्य समूहहरु (जस्तै आमा, वच्चा, वृद्ध, अशक्त आदिको)  मुख  सम्वन्धी रोगहरुको नियन्त्रण गर्न उक्त समूह अनुरुपको रणनीति तयार गर्ने।

  ख. विद्यालय, कार्यस्थल तथा सामुदायिक क्षेत्रमा मुख स्वास्थ्य अभिवृद्धि वातावरण तयार  गर्ने ।

    ग. शिक्षा मन्त्रालयसंग समन्वय गरी विद्यालयहरुमा प्राथमिक मुख स्वास्थ्य तथा सरसफाई कार्यक्रमलाई सुदृढ पार्ने ।

   घ. सवै नागरिकहरुलाई मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी उपयुक्त सूचना सामाग्रीहरुको उपयोग गर्न प्रोत्साहन गर्ने ।

   ड. राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा सूचना तथा संचार केन्द्र मार्फत मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी ज्ञान आम रुपमा प्रचार गर्ने र व्यवहार तथा धारणाको विकास गर्ने ।

५.४.२ मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी सेवामा सवैको पहुँच सुनिश्चित गर्ने ।

            नीतिहरु

क.    एकीकृत मुख स्वास्थ्य कार्यक्रमहरु र यसलाई आवश्यक पर्ने स्रोत साधनको व्यवस्था  गरी जिल्ला तथा तल्ला ईकाई लगायत सवै क्षेत्रहरुमा गुणस्तरीय तथा समतामूलक मुख स्वास्थ्य सेवा उपलव्ध हुने सुनिश्चित व्यवस्था गर्ने ।

ख.    दीगो खर्च धान्न सकिने प्रकारको र उपयुक्त प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको सुदृढीकरण गर्ने ।

ग.   जनताको आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने प्रतिवद्ध जनशक्तिको विकास र उपयोग गर्ने ।

घ.    मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी कार्यक्रमहरुको योजना, कार्यान्वयन र अनुगमनमा उपयुक्तताको आधारमा समुदायको सहभागिता र परिचालन गरि प्रवर्द्वनात्मक र नियन्त्रणात्मक कार्य गर्ने ।

ड.    स्थानीय र राष्ट्रिय तहमा व्यवसायिक तथा सामाजिक जिम्मेवारीहरुको वृद्धि गर्ने ।

च.    यो नीति कार्यान्वयनको जिम्मेवारी स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको हुनेछ ।

छ.   यो नीति शुरु भएको १० वर्ष भित्र लक्षित उदेश्य हासिल हुनेछ, एवं यो नीति कार्यान्वयन  गर्न थप आर्थिक श्रोत आवश्यक पर्नेछैन ।

     ५.४.३ निरन्तर निगरानी, अनुगमन तथा मुल्यांकन र अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिने ।

            नीतिहरु

क.    डेण्टल कलेज र दन्त चिकित्सकहरुको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न नेपाल मेडिकल एण्ड डेण्टल काउन्सिल खोल्न पहल गर्ने ।

ख.    मुख स्वास्थ्य व्यवसायीहरुको कानूनी तथा नीतिगत दायरा कायम गर्दै सामाजिक जिम्मेवारी र नैतिक मूल्यलाई वढावा दिने ।

ग.    प्रयोगवाट सिद्ध भएका उपलब्धिमा आधारित अनुसन्धानको विश्लेषण, कार्यान्वयन र प्रयोग सम्वन्धी सूचनाहरुलाई योजना व्यवस्थापन र निर्णय प्रक्रियामा प्रयोग गर्ने ।

घ.    एकिकृत स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणलीवाट विभिन्न तहका सूचनाहरु प्राप्त गरी सरोकारवालाहरुवाट प्रभावकारी अनुगमन तथा मुल्यांकन गर्ने ।

     ५.४.४ स्वास्थ्य नीति तथा प्रणालीमा मुख स्वास्थ्यलाई प्राथमिकीकरण गर्ने ।

            नीतिहरु

क.    स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका स्वास्थ्य नीति तथा जनस्वास्थ्य कार्यक्रमहरुमा मुख स्वास्थ्य तथा यसलाई प्रभाव पार्ने अन्य क्षेत्रहरु पनि समावेश गर्ने ।

ख.    जोखिम तत्वहरुको विश्लेषण गर्दै उपयुक्त सूचना प्रणालीका आधारमा योजना र व्यवस्थापन सहितको उपयुक्त, सान्दर्भिक र एकीकृत मुख स्वास्थ्य नीति तयार गर्ने।

 

 

   ५.४.५ मुख स्वास्थ्यको विकासको लागि अन्य क्षेत्रहरु संग साझेदारी गर्ने ।

           नीतिहरु

 क.   मुख सम्वन्धी रोगहरु विभिन्न क्षेत्रहरुसँग अन्तरसम्वन्धित भएकोले स्वास्थ्य र अन्य वाह्य क्षेत्र समेतको साझेदारीमा परिवर्तनीय साझा खतराका कुराहरु निरुपण गर्दै यस्ता रोग नियन्त्रणमा विभिन्न तह र क्षेत्रको संलग्नताद्धारा नेपाली जनताको स्वास्थ्य अवस्था सुधार गर्ने ।

 ख.   मन्त्रालयहरु र मातहतका अन्य सरकारी क्षेत्रहरुको वीचमा आपसी समन्वय, सहकार्य र एकत्व भावको सुनिश्चितता गर्ने ।

    ५.४.६ स्वास्थ्य प्रणालीको सुदृढिकरण गर्ने ।

           नीतिहरु

क.       एकीकृत, सान्दर्भिक र उपयुक्त सूचना प्रणालीको विकास गरी जोखिम तत्वहरुको प्रभाव विश्लेषणका आधारमा मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी नीति योजना र व्यवस्थापन गर्ने ।

ख.       आवश्यक पूर्वाधारहरुको स्थापना, आपूर्ति व्यवस्था र आवश्यकतामा आधारित मितव्ययी मुख स्वास्थ्य कार्यक्रमहरु संचालन गर्ने ।

ग.        प्रत्येक तहमा गुणस्तरीय तालिम प्राप्त मुख स्वास्थ्य व्यवसायी तयार गरी सुरक्षित उच्च गुणस्तरको सेवा र स्वीकार योग्य रोग निदान सेवाको सुनिश्चितता गर्ने ।

घ.    जनताको मुख स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकता पूरा गर्न सक्ने प्रतिवद्ध जनशक्तिको विकास गरि उपयोग गर्ने ।

ड.    मुख स्वास्थ्य व्यवसायीहरुको लागि कानूनी व्यवस्था विकास गर्ने ।

च.    दाँत सम्वन्धी शिक्षा र व्यवसायिक निकायलाई गुणस्तरयुक्त वनाउने ।

छ.    वास्तविकतामा आधारित नीति, पैरवी र निर्णय प्रक्रृयावाट जनस्वास्थ्य संचालन सुदृढीकरण गर्ने ।

ज.    प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणालीमा कार्यरत स्वास्थ्यकर्मीहरुलाई मुख स्वास्थ्यका विविध पक्षवारे परिचयात्मक अभिमुखिकरण तालिम प्रदान गर्ने ।

झ.    यस क्षेत्रका आवस्यक जनशक्तिको व्यवस्था गर्ने ।

ञ.    सार्वजनिक–नीजि साझेदारी नीति अनुरुप डेण्टल कलेजहरुलाई जिल्लाहरुको अभिभारा तोकी जिल्ला–समुदाय स्तर (District community level) मा कार्य गर्न अभिप्रेरित गर्ने ।

ट.    दन्त चिकित्सा क्षेत्रमा विशेषज्ञ सेवा दिने एउटा सुविधा सम्पन्न केन्द्रीय स्तरको अस्पताल स्थापना गर्ने ।

५.५ लक्ष्य

           सन् २०२४ सम्ममा निम्न लक्ष्यहरु पूरा हुनेछन् ।

५.५.१ ५ देखि ६ वर्ष उमेर समूहका वच्चाहरुको दाँत क्षय हुने अवस्थामा १५% ले कमी  गर्ने ।

५.५.२ ३५ देखि ४४ वर्ष उमेर समूहका नागरिकहरुको गीजाको रोग लाग्ने दरमा १५% ले कमी गर्ने ।

५.५.३ वंगारा तथा मुखको दुखाई हुने दरलाई १०%ले कमी गर्ने ।

५.५.४ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र लगायत जिल्ला अस्पताल, १५ शैया अस्पताल, अञ्चल, उप क्षेत्रीय र क्षेत्रीय अस्पतालहरुमा विशेषज्ञ दन्त चिकित्सक, दन्त चिकित्सकहरु र दन्त चिकित्सा सहायक पदको दरवन्दी श्रृजना गर्ने ।

५.५.५ केन्द्रीय तहमा विशिष्ट सेवा रहेको रिफरल अस्पताल स्थापना गर्ने ।

५.५.६ मुख सम्वन्धि रोगहरुको राष्ट्रिय सर्भेक्षण सञ्चालन गर्ने ।

 

५.६ नीति सन्दर्भ र निर्देशक सिद्धान्तहरु 

नेपालको राष्ट्रिय मुख स्वास्थ्य नीति स्वास्थ्य प्रवद्र्धन सम्वन्धी ओटावा घोषणापत्र र विश्व स्वास्थ्य संगठनको दक्षिण–पूर्वी एशिया क्षेत्रको मुख स्वास्थ्य रणनीति सन् २०१३-२०२० वाट निर्देशित छ ।

५.६.१ स्वास्थ्य सेवा प्रवर्द्वन सम्वन्धी ओटावा घोषणापत्रका ५ सिद्धान्तहरु (विश्व स्वास्थ्य संगठन सन् १९८६)

         क. सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतिहरुको निर्माण ।

         ख. सहयोगी वातावरणको निर्माण ।

         ग. सामुदायिक क्रियाकलापको सुद्धढीकरण ।

घ. व्यक्तिगत सीपको विकास ।

ड. स्वास्थ्य सेवाको पुनर्अभिमुखीकरण ।

५.६.२ दक्षिण पूर्वी एसिया क्षेत्रको मुख स्वास्थ्य सम्वन्धी ४ निर्देशक सिद्धान्तहरु (सन् २०१३–२०२०)

क.    मानव अधिकारको सम्मान र समताको सिद्धान्त ।

ख.    जीवनचक्र पद्धति ।

ग.    जनस्वास्थ्यको पहुँचमा केन्द्रित ।

घ.    विश्व स्वास्थ्य संगठनको सिफारिस तथा अन्तर्राष्ट्रिय नीतिहरु संगै मिल्नेगरी घटना–केन्द्रित (Evidence-based practice and alignment with international policies and WHO recommendations) अभ्यास ।