परिच्छेद–७ जलस्रोतको उपयोग सम्बन्धी व्यवस्था

परिच्छेद–७ जलस्रोतको उपयोग सम्बन्धी व्यवस्था

२४. जलस्रोतको उपयोग  (१) निकुञ्ज भित्रको जलस्रोतको उपयोग गर्दा क्रमशः जलचर प्राणी, वन्यजन्तु, खानेपानी, सिँचाई, जलविद्युत र व्यावसायिक प्रयोजनको लागि प्राथमिकता दिइनेछ ।
(२) उपनियम (१) बमोजिम खानेपानी, सिँचाई, जलविद्युत र व्यावसायिक प्रयोजनका लागि पानी उपलब्ध गराउँदा निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्रमा रहेका देहायका निकाय वा संस्थालाई प्राथमिकता दिइनेछ ः–
(क) मध्यवर्ती क्षेत्रमा रहेका खानेपानी र सिँचाई उपभोक्ता समिति,
(ख) धार्मिक मठ, मन्दिर तथा सरकारी शैक्षिक संघ संस्था,
(ग) यो नियमावली प्रारम्भ हुनु अघि मध्यवर्ती क्षेत्र बाहिर सञ्चालनमा रहेका खानेपानी र सिँचाई उपभोक्ता समिति,
(घ) काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेड र बालाजु बाइसधारा,
(ङ) सुन्दरीजल जलविद्युत आयोजना ।
(३) यस नियम बमोजिम व्यावसायिक प्रयोजनको लागि पानी उपलब्ध गराउँदा प्रचलित कानून बमोजिमको प्रकृया पूरा गरी प्रतिस्पर्धाको आधारमा उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।
(४) यो नियमावली प्रारम्भ हुनु अघि विभिन्न व्यक्ति, निकाय, कम्पनी वा समितिले माछापालन, पानी प्रशोधन लगायतका व्यावसायिक प्रयोजनका लागि निकुञ्ज भित्रको पानी प्रयोग गर्दै आएको भएमा यो नियमावली प्रारम्भ भएको तीन महिनाभित्र यस नियमावली बमोजिमको प्रकृया पुरा गर्नु पर्नेछ र यसरी प्रकृया पुरा नगरेमा त्यस्तो पानी प्रयोग गर्न पाइने छैन ।

२५. उपभोक्ता समिति मार्फ वितरण गरिने – (१) यस नियमावली बमोजिम निकुञ्जको जलस्रोत उपयोग गर्ने प्रयोजनको लागि उपभोक्ता समितिहरु गठन गरी त्यस्ता समितिहरु मार्फत पानी वितरण गरिनेछ ।
(२) उपनियम (१) बमोजिम पानी वितरण गर्ने प्रयोजनको लागि एउटा समितिलाई एकभन्दा बढी ठाउँबाट पानी उपलब्ध गराईने छैन ।
तर उपलब्ध गराइएको पानीको मुहान सुकेमा वैकल्पिक मुहानको व्यवस्था गर्न सकिनेछ ।
(३) यो नियमावली प्रारम्भ हुँदाका बखत व्यक्तिगत रुपमा सिधै पानी प्रयोग गर्दै आएका उपभोक्ताहरुले समेत यो नियमावली प्रारम्भ भएको मितिले तीन महिना भित्र उपनियम (१) बमोजिम गठन भएको कुनै उपभोक्ता समिति मार्फत पानी प्रयोग गर्नु पर्नेछ ।

२६. जलस्रोत उपयोग गरे वापत शुल्क लाग्ने  (१) निकुञ्जको जलस्रोत उपयोग गर्ने उपभोक्ता समिति वा सम्बन्धित निकायले सो वापत उपभोक्तासँग लिएको शुल्क मध्ये अनुसूची–७ मा उल्लेख भए बमोजिमको शुल्क कार्यालयमा बुझाउनु पर्नेछ ।
(२) उपनियम (१) बमोजिमको शुल्क बुझाए वापत कार्यालयले अनुसूची–८ बमोजिमको रसिद दिनेछ ।
(३) उपनियम (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कार्यालय, निकुञ्ज सुरक्षार्थ खटिएको सुरक्षा निकाय, मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समिति, सरकारी विद्यालय, परापूर्वकालदेखि रहेका धार्मिक मठ मन्दिर तथा मध्यवर्ती क्षेत्र भित्रका सार्वजनिक धाराहरुमा पानी उपलब्ध गराउँदा शुल्क लाग्ने छैन ।

२७. पानी छोड्नु पर्ने ः (१) निकुञ्ज भित्रको जलस्रोत प्रयोग गरी पानी सङ्कलन गर्ने निकाय वा समितिले नदी, खोला, पोखरी, ताल जस्ता जल भण्डारहरुमा कम्तीमा पचास प्रतिशत पानी अनिवार्य रुपमा छोड्नु पर्नेछ ।
तर यो नियमावली प्रारम्भ हुँदाका बखत खानेपानीको लागि उपयोग भई रहेको पानी सो प्रयोजनको लागि अर्को व्यवस्था नभएसम्म साविक बमोजिम नै प्रयोग गर्न दिनु पर्नेछ ।
(२) खानेपानी बाहेक अन्य प्रयोजनको लागि प्रयोग हुँदै आएको शत प्रतिशत पानी हप्तामा एक दिन अनिवार्य रुपमा पानी विदा (वाटर होलिडे) को रुपमा सम्बन्धित जलस्रोतमा छोड्नु पर्नेछ ।
(३) उपनियम (१) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि काठमाडौं उपत्यका भित्र खानेपानीको अर्को व्यवस्था भएको अवस्थामा बागमती नदीको हकमा शत प्रतिशत पानी नदीमा छोड्नु पर्नेछ ।

२८. पानी सङ्कलन केन्द्र – (१) निकुञ्ज भित्रको पानी सङ्कलनको लागि पानी सङ्कलन केन्द्र स्थापना गर्दा निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्रको सीमानामा स्थापना गर्नु पर्नेछ ।
(२) यो नियमावली प्रारम्भ हुनु अघि निकुञ्जभित्र रहेका पानी सङ्कलन केन्द्रलाई निकुञ्जको सीमानामा सारिनेछ ।
तर यसरी सीमानामा सार्दा पानी उपलब्ध नहुने भनी प्राविधिक प्रतिवेदन पेश भएकोमा कार्यालयले त्यस्तो पानी सङ्कलन केन्द्रलाई वातावरण संरक्षण नियमावली, २०५४ बमोजिमको प्रकृया पूरा गरी साविककै स्थानमा कायम राख्न अनुमति दिन सक्नेछ ।

२९. अनुगमन समिति – (१) निकुञ्ज भित्रको पानीको प्रयोगको सम्बन्धमा अनुगमन गर्न देहाय बमोजिमको एक अनुगमन समिति रहनेछ –
(क) संरक्षक –संयोजक
(ख) जिल्ला समन्वय समितिबाट मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समितिमा प्रतिनिधित्व गर्ने प्रतिनिधि
–सदस्य
(ग) मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष वा निजले तोकेको समितिको सदस्य
–सदस्य
(घ) निकुञ्ज भित्रको पानी उपयोग गर्ने खानेपानी उपभोक्ता समिति, सिँचाई उपभोक्ता समिति तथा जलविद्युत उपभोक्ता समितिले मनोनयन गरी पठाएका एक एक जनाको दरले तीन जना प्रतिनिध–सदस्य
(ङ) कार्यालयको सहायक संरक्षण अधिकृत –सदस्य–सचिव
(२) समितिको बैठक तथा निर्णय सम्बन्धी प्रकृया समिति आफैंले निर्धारण गरे बमोजिम हुनेछ ।

३०. समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार  (१) समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम हुनेछ –
(क) जलस्रोतको उपयोग गर्ने सम्पूर्ण निकायहरुको तथ्याङ्क अद्यावधिक गर्ने,
(ख) देहायको विषयमा अनुगमन गर्ने –
(१) निकुञ्जभित्रको जलस्रोत प्रयोग गरे बापत कार्यालयलाई बुझाउनुपर्ने शुल्क बुझाए नबुझाएको,
(२) यस नियमावली बमोजिम निकुञ्जभित्रको जलस्रोत उपयोग गर्दा नियम २७ बमोजिम छोड््नु पर्ने पानी सम्बन्धित जलस्रोतमा छोडे नछोडेको,
(३) निकुञ्जभित्रको जलस्रोत उपयोग गर्दा यस नियमावली र कार्यालयले तोकेको अन्य शर्त पालना गरे नगरेर्कोे,
(४) पानी सङ्कलन केन्द्रहरुले उपयुक्त ढङ्गले पानी सङ्कलन गरे नगरेको ।
(२) समितिले अनुगमन लगायत आफुले गरेका कामको वार्षिक प्रतिवेदन तयार गरी आर्थिक वर्ष समाप्त भएको एक महिना भित्र कार्यालय मार्फ विभाग तथा मन्त्रालयमा पेश गर्नु पर्नेछ ।