परिच्छेद–२ आयोगको बैठक, काम, कर्तव्य र अधिकार

परिच्छेद–२ आयोगको बैठक, काम, कर्तव्य र अधिकार

३. आयोगको बैठक :- (१) आयोगको बैठक महिनामा कम्तीमा दुई पटक बस्नेछ । 
(२) आयोगको बैठक अध्यक्षले तोकेको मिति, समय र स्थानमा बस्नेछ ।
(३) अध्यक्षको निर्देशन अनुसार आयोगको बैठक बस्ने मिति, समय, स्थान र
छलफलको विषय खुलाई सचिवले सामान्यतः बैठक हुनुभन्दा कम्तीमा चौबीस घण्टा अगावै
लिखित रूपमा सदस्यहरूलाई जानकारी दिनु पर्नेछ ।
(४) आयोगमा तत्काल कायम रहेका सदस्यहरुमध्ये बहुमत सदस्य उपस्थित भएमा
आयोगको बैठकको लागि गणपूरक संख्या पुगेको मानिनेछ ।
(५) आयोगको बैठकको अध्यक्षता अध्यक्षले गर्नेछ र निज अनुपस्थित रहेको
अवस्थामा बैठकमा उपस्थित वरिष्ठतम सदस्यले बैठकको अध्यक्षता गर्नेछ ।
(६) आयोगको निर्णय बैठकमा उपस्थित सदस्यहरूको बहुमतबाट हुनेछ र मत
बराबर भएमा बैठकमा अध्यक्षता गर्ने व्यक्तिले निर्णायक मत दिनेछ ।
(७) आयोगको बैठकको निर्णय सचिवले प्रमाणित गर्नेछ । 
(८) आयोगको बैठक सम्बन्धी अन्य कार्यविधि आयोग आपैंmले निर्धारण गरे
बमोजिम हुनेछ ।

४. आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार :- (१)संविधानको धारा २४९ मा उल्लिखित काम,
कर्तव्य र अधिकारका अतिरिक्त आयोगको अन्य काम, कर्तव्य र अधिकार देहाय बमोजिम
हुनेछ :–
(क) मानव अधिकारको संरक्षणका लागि कारागार, नेपाल सरकारका अन्य
निकाय, सार्वजनिक संस्था वा निजी संस्था वा अन्य कुनै ठाउ“को निरीक्षण
तथा अनुगमन गर्ने, गराउने र मानव अधिकारको संरक्षणको लागि
त्यस्ता निकाय, संस्था वा ठाउ“मा गर्नु पर्ने सुधारका सम्बन्धमा सम्बन्धित
निकायलाई आवश्यक सुझाव वा निर्देशन दिने,
(ख) मानव अधिकारको उल्लङ्घन भएको बारे अदालत समक्ष दाबी समावेश
भएको विचाराधीन मुद्दाका विषयमा सम्बन्धित अदालतको अनुमतिबाट
छानबिन गर्ने,
(ग) मानव अधिकार सम्बन्धी प्रचलित कानूनको कार्यान्वयन स्थितिको
अनुगमन गर्ने तथा सोको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि नेपाल सरकार
समक्ष सिफारिस गर्ने,
(घ) मानव अधिकारको संरक्षण, संवद्र्धन, प्रवद्र्धन तथा कार्यान्वयनका
सम्बन्धमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्ने,
(ङ) मानव अधिकार सम्बन्धी शिक्षामूलक विषयवस्तुलाई विद्यालय तथा
विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा समावेश गर्न सम्बन्धित निकायमा
सिफारिस गर्ने,
(च) मानव अधिकारको विद्यमान अवस्था बारे समीक्षा गरी सो सम्बन्धी
प्रतिवेदनहरु सार्वजनिक गर्ने,
(छ) मानव अधिकारको संरक्षण, संवद्र्धन तथा प्रवद्र्धनका लागि आवश्यक र
उचित ठानेका अन्य कार्य गर्ने वा गराउने ।
(२) मानव अधिकारको सम्मान, संरक्षण र संवद्र्धन गर्ने कार्यमा आयोग स्वतन्त्र र 
स्वायत्त रहनेछ ।

५. ध्यानाकर्षण गराउन सक्ने :- (१) आयोगले मानव अधिकारको संरक्षण र संवरदनसंग
सम्बन्धित कुनै विषयमा आवश्यकता अनुसार कुनै निकाय वा पदाधिकारीको ध्यानाकर्षण
गराउन सक्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम आयोगले ध्यानाकर्षण गराएकोमा सम्बन्धित निकाय वा
पदाधिकारीले सो विषयमा आवश्यक कारबाही गरी आयोगलाई जानकारी दिनु पर्नेछ ।

६. आयोगले राय वा परामर्श दिन सक्ने :- (१) मानव अधिकारस“ग सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि
अन्तर्गत कुनै निकायमा प्रतिवेदन पठाउनु पर्ने दायित्व भएको विषयमा नेपाल सरकारले
प्रतिवेदन पठाउनु अघि रायको लागि आयोग समक्ष लेखी पठाउनु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम लेखी आएमा आयोगले यथाशक्य छिटो सो विषयमा
नेपाल सरकारलाई राय दिनु पर्नेछ ।
(३) मानव अधिकारस“ग सम्बन्धित कुनै कानून निर्माण वा भइरहेको कुनै कानून
संशोधन गर्ने सम्बन्धमा नेपाल सरकारले आयोगको परामर्श माग गरेमा आयोगले सो
विषयमा नेपाल सरकारलाई राय उपलब्ध गराउन सक्नेछ ।
(४) आयोगले मानव अधिकारस“ग सम्बन्धित नया“ कानून निर्माण वा भइरहेको कुनै
कानूनमा संशोधन गर्न वा कुनै अन्तर्राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय महासन्धिको पक्ष बन्न नेपाल सरकार
समक्ष सिफारिस गर्न सक्नेछ ।
(५) मानव अधिकारस“ग सम्बन्धित कुनै अन्तर्राष्ट्रिय वा क्षेत्रीय सन्धिको पक्ष बन्ने
सम्बन्धमा नेपाल सरकारले आयोगको परामर्श माग गरेमा आयोगले सो विषयमा नेपाल
सरकारलाई राय उपलब्ध गराउनेछ ।

७. नाम सार्वजनिक गर्ने र अभिलेख राख्ने :- (१) आयोगले मानव अधिकारको उल्लङ्घनका
सम्बन्धमा गरेको सिफारिस, आदेश वा निर्देशनको जानी–जानी पालना वा कार्यान्वयन नगर्ने
पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायको नाम मानव अधिकार उल्लङ्घनकर्ताको रुपमा सार्वजनिक
गर्नेछ ।
(२) आयोगले उपदफा (१) बमोजिम नाम सार्वजनिक गर्नु अघि आयोगबाट भएको
सिफारिस, आदेश वा निर्देशन पालना वा कार्यान्वयन नगरेको कुरा उल्लेख गरी त्यस्तो
पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायलाई सफाइ पेश गर्न पन्ध्र दिनको म्याद दिई लेखी पठाउनु 
पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिम लेखी पठाएकोमा म्यादभित्रै सम्बन्धित पदाधिकारी, व्यक्ति
वा निकायले सफाइ पेश नगरेमा वा पेश गरेको सफाई मनासिव नदेखिएमा त्यस्तो
पदाधिकारी, व्यक्ति वा निकायको नाम आयोगले उपदफा (१) बमोजिम सार्वजनिक गर्नेछ ।
(४) उपदफा (१) बमोजिम नाम सार्वजनिक गरेपछि आयोगले त्यस्तो पदाधिकारी,
व्यक्ति वा निकायको नाम अभिलेख गरी राख्नु पर्नेछ ।
(५) उपदफा (१) बमोजिम नाम सार्वजनिक गरिएको व्यक्तिलाई कुनै सार्वजनिक
पदमा नया“ नियुक्ति, बढुवा र वृत्ति विकासका लागि सिफारिस गर्दा सम्बन्धित निकायले
उपदफा (४) बमोजिम राखिएको अभिलेखलाई समेत आधार लिन सक्नेछ ।
(६) उपदफा (१) बमोजिम नाम सार्वजनिक गरिएको पदाधिकारीलाई नया“
जिम्मेवारी दि“दा निजको कार्यक्षमताको सम्बन्धमा सम्बन्धित निकायले उपदफा (४)
बमोजिम राखिएको अभिलेखलाई समेत आधार लिन सक्नेछ ।

८. समिति वा कार्यदल गठन गर्न सक्ने :- (१) आयोगले आफ्नो कार्य सम्पादनको लागि
आवश्यकता अनुसार समिति वा कार्यदल गठन गर्न सक्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम गठित समिति वा कार्यदलको काम, कर्तव्य र अधिकार
तथा त्यस्तो समिति वा कार्यदलका सदस्यहरूले पाउने सुविधा आयोगले तोके बमोजिम
हुनेछ ।
(३) उपदफा (१) बमोजिमको समिति वा कार्यदलले आयोगद्वारा तोकिएको कार्य
सम्पन्न गरेपछि आयोग समक्ष आफुले सम्पादन गरेको कामको प्रतिवेदन बुझाउनु पर्नेछ ।
(४) आयोगलाई उपयुक्त लागेमा उपदफा (१) बमोजिमको समिति वा कार्यदल
जुनसुकै बखत विघटन गर्न सक्नेछ ।

९. अन्तरिम राहत तथा उद्धार सम्बन्धी व्यवस्था :- (१) पीडित व्यक्तिलाई तत्काल राहत
उपलब्ध नगराउँदा वा उद्धार नगर्दा निजलाई थप क्षति हुन सक्ने देखिएमा आयोगले त्यस्तो
व्यक्तिलाई तत्कालै अन्तरिम राहत उपलब्ध गराउन वा उद्धार गर्न सम्बन्धित निकायलाई
आदेश गर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम आयोगले आदेश गरेकोमा सम्बन्धित निकायले पीडित
व्यक्तिलाई तत्कालै राहत उपलब्ध गराउनु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिमको राहत नगदमा उपलब्ध गराएको भए सम्बन्धित 
व्यक्ति वा निकायले सो रकम मानव अधिकार उल्लङ्घनकर्ताबाट तोकिए बमोजिम असूल
उपर गर्नेछ ।
(४) आयोगले पीडित व्यक्तिलाई अन्तरिम राहत उपलब्ध गराउन वा पीडितको
उद्धार गर्न कुनै संघ संस्था वा व्यक्तिलाई सहयोगको लागि अनुरोध गर्न सक्नेछ ।
(५) अन्तरिम राहत तथा उद्धार सम्बन्धी अन्य व्यवस्था तोकिए बमोजिम हुनेछ ।