परिच्छेद – २ संस्थाको स्थापना, दर्ता तथा संचालन

परिच्छेद – २ संस्थाको स्थापना, दर्ता तथा संचालन

३. संस्था स्थापना गर्ने नागरिक स्वतन्त्रता : (१) प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई अन्य नेपाली नागरिकसँग मिली यस ऐन वा प्रचलित कानूनको अधीनमा रही सामाजिक संघ संस्था खोल्ने, स्थापना गर्ने र संचालन गर्ने स्वतन्त्रता हुनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको स्वतन्त्रता प्रयोग गर्दा नागरिकले यस ऐन वा प्रचलित कानून बमोजिमको सुविधा, सहुलियत र छूट प्रयोग गर्न सक्नेर कर्तव्यको पालना तथा दायित्व निर्वाह गर्नु पर्नेछ ।
४. संस्थाको सदस्यता प्राप्त गर्ने : प्रत्येक नागरिकलाई यस ऐनको अधीनमा रही कुनै पनि संस्थाको सदस्यता प्राप्त गर्ने, त्यस्तो संस्थाको सम्बन्धमा प्रचार प्रसार गर्ने, त्यस्तो संस्थाको सदस्यता अन्य नागरिकलाई वितरण गर्ने वा त्यस्तो संस्थाको संचालनको प्रयोजनका लागि कानून बमोजिम कुनै स्रोत वा रकम संकलन गर्ने स्वतन्त्रता हुनेछ ।
५. संस्था दर्ता गराउनु पर्ने : (१) दफा ३ बमोजिम कुनै संस्था खोल्न वा स्थापना गर्न चाहने नेपाली नागरिकले त्यस्तो संस्था पंजिकाधिकारी समक्ष दर्ता गराउनु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम पंजिधिकारीबाट संस्था दर्ता भएमा संस्था स्थापना भएको वा खोलिएको मानिनेछ ।
६. संस्था दर्ता गराउन निवेदन दिनेः (१) संस्था खोल्न वा स्थापना गर्न चाहने नेपाली नागरिकले देहायको विवरण सहित संस्था दर्ता गर्नको लागि पंजिकाधिकारी समक्ष तोकिएको ढाँचामा निवेदन दिनु पर्नेछ :
(क) संस्थाको नाम :
(ख) संस्थाको प्रमुख उद्देश्य :
(ग) संस्थाको कार्यक्षेत्र :
(घ) संस्थाको आयस्रोत :
(ङ) संस्थाको कार्यालय रहने ठेगाना :
(च) संस्था दर्ता गराउनका लागि तदर्थ समिति गठन भएकोवा नभएको विवरण :
(छ) तदर्थ समिति गठन भएको भए त्यस्तो समितिका पदाधिकारीको नामावली :
(२) उपदफा (१) बमोजिम निवेदन दिंदा देहायका कागजात संलग्न गर्नु पर्नेछ :
(क) संस्थाको प्रस्तावित विधानकोदुई प्रति,
(ख) संस्था स्थापना गर्न चाहने नेपाली नागरिकको नागरिकताको प्रमाणपत्र, नावालिग भए नेपाली नागरिक भएको प्रमाणित गर्ने कुनै परिचयपत्र वा राष्ट्रिय परिचयपत्रको फोटो प्रतिलिपि,
(ग) संस्थाको पहिचान जनाउने कुनै चिन्ह भए त्यसको नमूना,
(घ) संस्था स्थापना गर्न चाहने नेपाली नागरिकलेप्रचलित कानून बमोजिम कालो सूचीमा नपरेको र अघिल्लो आर्थिक वर्षसम्म कानून बमोजिम चुक्ता गर्नु पर्ने कर बाँकी नरहेको लिखित उद्घोषण,
(ङ) संस्था स्थापना नभएसम्मका लागि व्यवस्थापन कार्य सम्पादन गर्ने तदर्थ समितिका पदाधिकारीको रुपमा रहने व्यक्ति र त्यस्ता व्यक्तिको मंजुरी ।
(३) उपदफा (१) बमोजिम प्राप्त भएको निवेदनका सम्बन्धमा पंजिकाधिकारीले आवश्यक अध्ययन र जाँचबुझ गरी निवेदन प्राप्त भएको एक्काइस दिनभित्र संस्था दर्ता गर्न सकिने वा दर्ता गर्न नसकिने निर्णय गरी निवेदकलाई कारण सहित लिखित जानकारी गराउनु पर्नेछ ।
(४) उपदफा (३) बमोजिम अध्ययन वा जाँचबुझ गर्दा प्रस्तावित संस्थाको उद्देश्य वा काम कारबाईका सम्बन्धमा कुनै कुरा स्पष्ट गर्न आवश्यक भएमा पंजिकाधिकारीले सम्बन्धित निवेदकलाई आग्रह गर्न वा कुनै कागजात माग गर्न सक्नेछ र त्यसरी कुनै कागजात माग भएकोमा सम्बन्धित व्यक्तिले त्यस्तो कुरा स्पष्ट गर्नु वा माग बमोजिमको कागजात उपलब्ध
गराउनु पर्नेछ ।
(५) उपदफा (३) बमोजिम भएको निर्णयमा चित्त नबुझ्ने ब्यक्तिले त्यसको जानकारी पाएको पैतिस दिनभित्र स्थानीय स्तरको संस्था दर्ताका सम्बन्धमा निर्णय भएको भए सम्बन्धित जिल्ला अदालत र अन्य स्तरका संस्था दर्ताका सम्बन्धमा निर्णय भएको भए सम्बन्धित उच्च अदालतमा पुनरावेदन गर्न सक्नेछ ।
७. संस्था दर्ता गर्न इन्कार गर्न सकिने : (१) देहायको अवस्थामा पंजिकाधिकारीले संस्था दर्ता गर्न इन्कार गर्न सक्नेछ :–
(क) संस्थाको नाम, चिन्ह वा उद्देश्य वा काम कारबाई मुलुकको सार्वभौमिकता, भौगोलिक अखण्डता, राष्ट्रियता, राष्ट्रियता एकता वा राष्ट्रिय स्वाधीनता प्रतिकूल हुने देखिएमा,
(ख) संस्थाको नाम, उद्देश्य वा काम कारबाई नेपालको संविधान वा प्रचलित कानून विपरित भएमा वा दफा २१ बमोजिम संस्थाले गर्न नहुने वा गर्न नसक्ने कामसँग सम्बन्धित देखिएमा,
(ग) संस्थाको उद्देश्य वा काम कारबाई सर्वसाधारणको शिष्टता, मर्यादा, सदाचार वा सार्वजनिक नैतिकता प्रतिकूल भएको देखिएमा,
(घ) संस्थाको नाम संस्था दर्ताको लागि दफा ६ बमोजिम निवदेन दिनु भन्दा अघि नै दर्ता भइसकेको अन्य कुनै संस्थाको नामसँग हुबहु मिलेको वा त्यस्तो संस्थाको नामलाई भ्रम पार्ने वा द्विविधा पार्ने प्रकृतिको भएमा,
(ङ) दफा ६ को उपदफा (४) बमोजिमको कागजात वा विवरण उपलब्ध नगराएमा ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको कुनै अवस्था उत्पन्न भएको कारणले संस्था दर्ता गर्न नसकिने भएमा पंजिधिकारीले सोको कारण खुलाई त्यस्तो अवस्थामा सुधार गरी विधानको  मसौदा पेश गर्न पन्ध्र दिनको समय दिनेछ र सो बमोजिम सुधार गरेको विवरण पेश गरेमा पंजाधिकारीले संस्था दर्ता गर्नु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिमको विवरण पेश नभएमा त्यस्तो निवेदन स्वतः निष्कृय हुनेछ ।
८. संस्था दर्ताको प्रमाणपत्र : (१) दफा ६ को उपदफा (३) वा दफा ७ को उपदफा (२) बमोजिम पंजिकाधिकारीले संस्था दर्ता गर्ने निर्णय गरेमा निवेदकले तोकिए बमोजिमको संस्था दर्ता दस्तूर बुझाउनु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको दस्तूर बुझाएमा पंजिकाधिकारीले संस्था दर्ता गरी तोकिएको ढाँचामा संस्था दर्ताको प्रमाणपत्र र निजले प्रमाणित गरेको एक प्रति विधान निवेदकलाई फिर्ता दिनु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिम प्राप्त प्रमाणपत्र देखिने गरी संस्थाको कार्यालयमा राख्नु पर्नेछ ।
(४) उपदफा (२) बमोजिम प्रमाणपत्र प्राप्त भएमा संस्था स्थापना भएको मानिनेछ र संस्थाले यस ऐन वा प्रचलित कानून बमोजिम सामाजिक कार्य गर्न वा गराउन सक्नेछ ।
९. संस्थाले कानूनी व्यक्तित्व प्राप्त गर्ने : (१) यस ऐन बमोजिम दर्ता भएको संस्था कानूनी व्यक्ति हुनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको संस्था एक स्वायत्त संस्था हुनेछ र सोही हैसियतमा यस ऐन वा प्रचलित कानून बमोजिम प्राप्त गर्ने अधिकार, सुविधा र छूट प्रयोग गर्न, जिम्मेवारी र दायित्व निर्वाह गर्न र कर्तव्यको पालना गर्न सक्नेछ ।
१०. संस्थाको विधान : (१) आफ्नो उद्देश्य सुनिश्चित गरी कार्यान्वयन गर्न, संस्थाको कार्य सम्पादन र आन्तरिक काम, कारबाईलाई संचालन र व्यवस्थापन गर्न प्रत्येक संस्थाको एक विधान हुनेछ ।
(२) विधानमा अन्यथा व्यवस्था भएकोमा बाहेक संस्था दर्ता भएपछि स्वतः विधान प्रारम्भ भएको मानिनेछ ।
(३) विधान सदस्यहरुको लागि एक बाध्यात्मक लिखत हुनेछ र यसको पालना गर्नु प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य हुनेछ ।
(४) विधानमा अनुसूचीमा उल्लिखित विषयहरु समावेश भएको हुनु पर्नेछ ।
(५) संस्थाले यो ऐन, प्रचलित कानून तथा विधानको अधीनमा रही संस्थाको कार्य सम्पादन सम्बन्धी कार्यविधिगत विषयहरु निर्धारण गर्न आवश्यक विनियमावली बनाउन सक्नेछ ।
११. विधान संशोधन : (१) संस्थाको तत्काल कायम रहेका कूल सदस्य मध्ये कम्तिमा दुई तिहाई सदस्य उपस्थित भएको साधारण सभाको बैठकमा कम्तिमा दुई तिहाई बहुमतबाट विधानको संशोधन पारित हुन सक्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम पारित भएको विधानको संशोधन स्वीकृतिका लागि पंजिकाधिकारी समक्ष निवेदन पेश गर्नु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिम पेश भएको संशोधन अध्ययन वा जाँचबुझ गर्दा दफा ७ बमोजिम इन्कार गर्न सकिने प्रकृतिकोभएको नदेखिएमा पंजिकाधिकारीले निवेदन प्राप्त भएको एक्काइस दिनभित्र संशोधन स्वीकृत भएको लिखित जानकारी सम्बन्धित संस्थालाई दिनु पर्नेछ ।
(४) उपदफा (३) बमोजिम स्वीकृत भएको संशोधन विधानको अभिन्न अंग हुनेछ र स्वीकृत भएको मितिबाट संशोधित विधान प्रारम्भ हुनेछ ।
१२. संस्थाको नवीकरण : (१) दफा ८ को उपदफा (२) बमोजिम दर्ता भएको संस्थाको दर्ता प्रमाणपत्र जुन आर्थिक वर्षमा दर्ता भएको हो सोही आर्थिक वर्षका लागि बहाल रहनेछ र त्यसपछि दफा ५१ र ५२ को अधीनमा रही प्रत्येक आर्थिक वर्ष प्रारम्भ हुनु भन्दा कम्तिमा एक महिना अघि नवीकरण गराउनु पर्नेछ ।
तर पहिलो पटक दर्ता भएको संस्था भए दर्ता भएको एक वर्षभित्र नवीकरण गराउन सकिनेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम नवीकरण गराएको प्रमाणपत्र सोही आर्थिक वर्षका लागि मान्य हुनेछ ।
(३) उपदफा (२) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कुनै संस्थाले एकैपटक पाँच आर्थिक वर्षसम्मका लागि नवीकरण गराउन चाहेमा त्यस्तो संस्थाले बढीमा पाँच वर्षको लागि एकमुष्ट नवीकरण दस्तूर भुक्तानी गरी नवीकरण गराउन सक्नेछ ।
(४) उपदफा (३) मा जुनसुकै कुरा लेखिएका भए तापनि त्यसरी नवीकरण गराएको कारणले मात्र दफा २२ बमोजिमको प्रतिवेदन पेश गर्ने जिम्वेवारीबाट त्यस्तो संस्थाले छूट पाएको मानिने छैन ।