भाग ३ – मौलिक कर्तव्य र हक

भाग ३ – मौलिक कर्तव्य र हक

९. नागरिकहरुको मूल कर्तव्यः देहाय बमोजिम गर्नु प्रत्येक नागरिकको मूल कर्तव्य होः–

(क) नेपाल अधिराज्यप्रति आस्था र वफादारी राख्नु;

(ख) कानूनको मर्यादा राखी आफ्नो हकको प्रयोग अरुको हकको हनन नहुने गरी गर्नु

(ग) संविधान बमोजिमको व्यवस्था पालन गर्नु ; र

(घ) नेपालको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता र एकतामा खलल पर्ने गरी जात , जाति,क्षेत्र, सम्प्रदाय, वर्ग, धर्म वा त्यस्तै प्रकारका अन्य आधारमा घृणा, द्वेष,अवहेलना, हिंसात्मक कार्य वा सार्वजनिक वा व्यक्तिगत सम्पत्तिको हानीनोक्सानी हुने कार्य नगरी समाजमा सामञ्जस्य कायम गर्नु ।

१०. समानताको हकः (१) सबै नागरिक कानूनको समान संरक्षणका हकदार हुनेछन् ।

(२) सामान्य कानूनको प्रयोगमा कुनै पनि नागरिकमाथि धर्म, वर्ण, लिङ्ग, जात, जाति वा तीमध्येकुनै कुराको आधारमा भेदभाव गरिने छैन।

(३) सरकारी सेवा वा अरु कुनै सार्वजनिक सेवाको नियुक्तिमा कुनै पनि नागरिकमाथि केवलधर्म, वर्ण, लिङ्ग, जात, जाति वा ती मध्ये कुनै कुराको आधारमा भेदभाव हुनेछैन ।

११. स्वतन्त्रताको हकः (१) कानून बमोजिम बाहेक कुनै पनि व्यक्तिको ज्यान वा वैयक्तिक स्वतन्त्रताको अपहरण हुने छैन ।

(२) सबै नागरिकलाई यो भागमा लेखिएका अन्य कुराहरुका अधीनमा रही निम्नलिखित स्वतन्त्रताको हक प्राप्त हुनेछः–

(क) वाक् र प्रकाशन स्वतन्त्रता ;

(ख) शान्तिपूर्वक र बिना हतियार भेला हुने स्वतन्त्रता;

(ग) संघ र संस्था खोल्ने स्वतन्त्रता;

(घ) नेपालको कुनै भागमा आवतजावत र बसोबास गर्ने स्वतन्त्रता; र

(ङ) सम्पत्ति आर्जन गर्ने, भोग गर्ने, बेचबिखन गरी वा अरु किसिमले उठाउन पाउनेस्वतन्त्रता ।

(२क) उपधारा (२) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि राजनैतिक दल वा दलगतराजनैतिक उद्देश्यले प्रेरित भएको संगठन, संघ र संस्था खोल्न, खोलाउन वा चलाउन पाउने छैन ।

(३) तत्काल प्रचलित कानूनले सजाय नहुने कुनै काम गरेको वापतमा कुनै व्यक्ति सजायभागीहुने छैन र कुनै पनि व्यक्तिलाई कसूर गर्दाको अवस्थामा प्रचलित कानूनमा तोकिएभन्दा बढी सजायदिइने छैन ।

(४) कुनै पनि व्यक्ति उपर अदालतमा त्यसै कसूरमा एक पटक भन्दा बढ्ता मुद्दा चलाइने र सजाय गरिने छैन ।

(५) कुनै कसूरको अभियोग लागेको व्यक्तिले स्वेच्छाले बयान दिएमा बाहेक निजलाई आफ्नोविरुद्धमा बयान दिन कर लगाइने छैन ।

(६) कुनै गिरफ्तार भएको व्यक्तिलाई गिरफ्तार भएको कारण सहितको सूचना, यथाशक्य चाँडो,नदिई थुनामा राखिने छैन र त्यस्ता व्यक्तिलाई आफूले रोजेको कानूनी व्यवसायीसँग सल्लाह लिने रनिजद्वारा पुर्पक्ष गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गरिने छैन ।

स्पष्टीकरण – यस उपधाराको प्रयोजनको निमित्त “कानूनी व्यवसायी” भन्नाले कुनै अदालतमाकुनै व्यक्तिको प्रतिनिधित्व गर्न तत्काल प्रचलित कानूनले अधिकार दिएको जुनसुकै व्यक्तिलाई समेतजनाउँछ ।

(७) गिरफ्तार गरिएको र थुनामा राखिएको प्रत्येक व्यक्तिलाई गिरफ्तार भएको ठाँउबाट बाटाकोम्याद बाहेक चौबिस घण्टाभित्र मुद्दा हेर्ने अधिकारीका समक्ष उपस्थित गराउनु पर्छ र कुनै पनिव्यक्तिलाई त्यस्ता अधिकारीको आदेशले बाहेक सो अवधिभन्दा बढी थुनामा राख्न हुँदैन ।

(८) उपधारा (६) र (७) मा लेखिएका कुरा देहायका व्यक्तिलाई लागू हुने छैनः–

(क) शत्रु राज्यको नागरिक ; वा

(ख) निवारक नजरबन्द राख्ने व्यवस्था गर्ने कुनै कानून अन्तर्गत गिरफ्तार भएको वानजरबन्द भएको व्यक्ति ।

१२. देशनिकाला विरुद्धको हकः कुनै पनि नागरिकलाई देशनिकाला गरिने छैन ।

१३. शोषण विरुद्धको हकः मानिसको बेचबिखन, दासत्व र मानिसलाई कुनै किसिमको जबरजस्ती कामगराउन निषेध गरिएको छ ।तर सार्वजनिक प्रयोजनको लागि कानूनद्वारा अनिवार्य सेवाको व्यवस्था गर्न बाधा पर्ने छैन ।

१४. धर्म सम्बन्धी हकः प्रत्येक व्यक्तिले परम्पराको मर्यादा राखी सनातनदेखि चलिआएको आफ्नो धर्मकोअवलम्वन र आफ्नो धार्मिक कृत्य गर्न पाउनेछ ।तर कसैले कसैको धर्म परिवर्तन गराउन पाउने छैन ।

१५. सम्पत्तिको हकः कानून बमोजिम वाहेक कुनै पनि व्यक्तिको सम्पत्ति अपहरण हुने छैन ।

१६. संवैधानिक उपचारको हकः यस भागद्वारा प्रदत्त हकको प्रचलनका लागि धारा ७१ मा लेखिएको तरीकाअनुसार कारबाही चलाउन पाउने हक सुरक्षित गरिएको छ ।

१७. सार्वजनिक हितको निमित्त मौलिक हकको प्रयोगमा बन्देजः (१) यस भागमा लेखिएका हकहरुकोप्रयोगलाई सार्वजनिक हितको निमित्त व्यवस्थित वा नियन्त्रित गर्नका लागि कानून बनाउन सकिनेछ ।

(२) देहायको कुनै वा सबै उद्देश्यले बनेको भनी कुनै ऐनको प्रस्तावनामा लेखिएकोछ भनेत्यस्तो ऐन वा त्यस अन्तर्गतको कानून सरहको नियम, आदेश वा उपनियम सार्वजनिक हितको निमित्तबनेको कानून मानिनेछः–

(क) नेपालको सुरक्षा कायम राख्न ;

(ख) शान्ति र व्यवस्था कायम राख्न ;

(ग) विदेशी राज्यहरुसंग मित्रताको सम्बन्ध कायम राख्न ;

(घ) विभिन्न वर्ग, पेशा वा क्षेत्रका जनताका बीच सुसम्बन्ध कायम राख्न;

(ङ) सर्वसाधारण जनताको सदाचार, स्वास्थ्य, सुविधा, आर्थिक हित, शिष्टाचार वा नैतिकता कायम राख्न ;

(च) बालक वा स्वास्नीमानिसको हितको संरक्षण गर्न;

(छ) आन्तरिक अशान्ति वा बाह आक्रमण रोक्न ;

(ज) अदालत वा राष्ट्रिय पञ्चायतको अवहेलना हुन दिनबाट रोक्न ;…

(झ) यो संविधान वा तत्काल प्रचलित अन्य कानूनको व्यवस्था उल्टाउने कुचेष्टा वाअरु कुनै त्यस्तो कुचेष्टा रोक्न ;

र(ञ) मौलिक कर्तव्य पालना गराउन ।