भाग ६ – राजसभा

भाग ६ – राजसभा

२३. राजसभाः (१) नेपालमा एक राजसभा रहनेछ जसको काम यस संविधानमा लेखिए बमोजिम हुनेछ ।

(२) राजसभामा देहायका व्यक्तिहरु रहनेछन्ः–

(क) श्री ५ बाट तोकिबक्सेका राजपरिवारका सदस्य;

(ख) प्रधान मन्त्री पदेन सदस्य ;(ग) प्रधान न्यायाधीश पदेन सदस्य ;

(घ) राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष पदेन सदस्य ;

(ङ) उपप्रधान मन्त्री पदेन सदस्य ;

(च) मन्त्रीहरु पदेन सदस्य ;

(छ) बडागुरुज्यू पदेन सदस्य ;

(ज) नायब बडागुरुज्यू पदेन सदस्य ;

(झ) प्रधान सेनापति पदेन सदस्य ;

(ञ) मुख्य साहेवज्यू पदेन सदस्य ;

(ट) अख्तियार दुरुपयोग निवारण आयोगका प्रमुख आयुक्त पदेन सदस्य ;

(ठ) महालेखा परीक्षक पदेन सदस्य ;

(ड) लोक सेवा आयोगका अध्यक्ष पदेन सदस्य ;

(ढ) प्रमुख निर्वाचन आयुक्त पदेन सदस्य ;

(ण) महान्यायाधिवक्ता पदेन सदस्य ;

(त) मूल पुरोहित पदेन सदस्य ;

(थ) मुख्य चौतरिया पदेन सदस्य ;

(द) श्री ५ बाट तोकिबक्सेका श्री ५ का कर्मचारी ;

(ध) श्री ५ बाट तोकिबक्सेका श्री ५ को सरकारको मुख्य सचिव तथा सचिव; र

(न) राष्ट्रिय जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा ख्याति प्राप्त गरेका वा राष्ट्रको विशेष सेवागरेका व्यक्तिहरुमध्येबाट वा राजसभाका सदस्यताको निमित्त उपयुक्तसम्झिबक्सी श्री ५ बाट नियुक्त गरिबक्सेका अन्य सदस्य ।

(३) उपधारा (२) को खण्ड (क), (द), (ध) र (न) बमोजिम नियुक्त भएका व्यक्ति श्री ५ कोइच्छानुसारको अवधिसम्म सदस्य रहनेछन् ।

(४) राजसभाको बैठक श्री ५ बाट बक्सेको आदेश अनुसार बोलाइने छ र मौसूफ उपस्थितहोइबक्सेमा मौसूफबाट सभापतिको आसन ग्रहण गरिबक्सनेछ । मौसूफको अनुपस्थितिमा श्री ५युवाराजाधिराज अठार वर्ष पुगिबक्सेको रहेछ भने मौसूफ युवराजाधिराजबाट सभापतिको आसन ग्रहणगरिबक्सनेछ र मौसूफ अठार वर्ष नपुगिबक्सेको भए श्री ५ बाट साधारण तबरले वा खास तवरलेमनोनित गरिबक्सेको उपसभापतिले, र त्यसरी उपसभापति मनोनित नभएको अवस्थामा राजसभाकोसो वैठकमा प्रस्तावद्वारा निर्णय गरिएको सदस्यले, बैठकको सभापतित्व गर्नेछ ।

(५) उपधारा (४) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि निम्नलिखित अवस्थामा राजसभाको बैठक राजसभाका सचिवले बोलाउने छन् र त्यसरी बोलाइएको बैठकमा उक्त बैठकले प्रस्तावद्वारानिर्णय गरेको व्यक्तिले सभापतित्व गर्नेछः–

(क) श्री ५ को स्वर्गवास भएमा वा मौसूफबाट राजगद्दी परित्याग गरिबक्सेको घोषणा गरिबक्सेमा; वा

(ख) श्री ५ मानसिक वा शारीरिक अशक्तावस्थाले गर्दा बैठक बोलाउन आदेशबक्सन असमर्थ होइबक्सेकोछ भनी राजसभाको सम्पूर्ण सदस्य संख्याकोकम्तीमा चार खण्डको एक खण्ड सदस्यहरुले (जसमध्ये कम्तीमा चारजनामन्त्रीहरु हुनु पर्दछ) हस्ताक्षर गरी माँग गरेमा ।

(६) (क) उपधारा (५) को खण्ड (क) को अवस्थामा बोलाइएको बैठकको राजगद्दी–उत्तराधिकारसम्बन्धी कानून, रीत र परम्परा अनुसार श्री ५ को उत्तराधिकारीको राज्यारोहणको घोषणा गर्नेछ ; र

(ख) सो बैठकले श्री ५ को उमेर अठार वर्षभन्दा कम भएमा श्री ५ बाटबनाइबक्सेको नियमको अधीनमा रही राज्यसहायक वा राज्यसहायक परिषद्कोघोषणा गर्नेछ ।तर यस खण्ड बमोजिम घोषणा भएको राज्यसहायक वा राज्यसहायकपरिषद् श्री ५ अठार वर्ष पुगिबक्सेपछि कायम रहने छैन ।

(७) (क) उपधारा (५) को खण्ड (ख) को अवस्थामा बोलाइएको बैठकले श्री ५ मानसिक वाशारीरिक अशक्तावस्थाले गर्दा राजसभाको बैठक बोलाउने आदेश बक्सन असमर्थ भइबक्सेको हो वाहोइन भन्ने निर्णय गर्नेछ ; र

(ख) राजसभाले हो भनी सम्पूर्ण सदस्य संख्याको कम्तीमा तीन खण्डको दुई खण्ड बहुमतले निर्णय गरेमा श्री ५ युवराजाधिराज अठार वर्ष पुगिवक्सेको रहेछ भने मौसूफलाई राज्यसहायक घोषणा गर्नेछ र अरु अवस्थामा श्री ५ बाट बनाइबक्सेको नियमको अधीनमा रही राज्यसहायक वा राज्यसहायकपरिषद्को घोषणा गर्नेछ ।तर यस खण्ड बमोजिम घोषण गरिएको राज्यसहायक वा राज्यसहायक परिषद् श्री ५ कोस्वर्गवास भएमा वा मौसूफबाट राजगद्दी परित्याग गरिबक्सेमा वा पुनः राजकीय कार्यभार बहन गर्नसमर्थ होइबक्सिन्छ भनी मौसूफबाट राजसभालाई सूचना बक्सेमा श्री ५ बाट बनाइबक्सेको नियमकोअधीनमा रही कायम रहने छैन ।

(८) उपधारा (६) वा (७) बमोजिम घोषणा गरिएको राज्यसहायक वा राज्यसहायक परिषद्लाईश्री ५ वा मौसूफका उत्तराधिकारीको हितको प्रतिकूल कुनै निर्णय गर्ने वा स्वीकृति प्रदान गर्ने अधिकारहुने छैन ।

(९) उपधारा (६) को खण्ड (क) मा भएको कुनै पनि कुराले त्यस्तो घोषणा जारी नभएसम्म श्री५ को उत्तराधिकारीलाई राजगद्दीको अधिकार प्रयोग गरिबक्सनमा बाधा पुर्‍याउने छैन ।

(१०) (क) उपधारा (५), (६) र (७) मा लेखिएदेखि बाहेकका यो संविधान बमोजिम राजसभालेगर्ने अरु काम श्री ५ बाट तोकिबक्सेका राजसभाका सातदेखि पन्ध्र जनासम्म सदस्य भएको एउटास्थायी समितिले राजसभाका नाममा गर्न सक्नेछ ।तर श्री ५ बाट चाहिबक्सेमा स्थायी समितिले राजसभाको नाममा गरेको कुनै निर्णयराजसभाको बैठकमा विचारार्थ पेश गराउन बाधा पर्ने छैन ।

(ख) खण्ड (क) मा उल्लेख भएको स्थायी समितिको सभापतित्व श्री ५ बाट स्वयं गरिबक्सनेछवा मौसूफबाट सो समितिको कुनै सदस्यलाई सभापति तोकिबक्सनेछ र राजसभाको सचिव नै स्थायीसमितिको सचिव हुनेछन् ।

(ग) राजसभा स्थायी समितिका सदस्यहरुको कार्यकाल चार वर्षको हुनेछ र निजहरुले श्री ५बाट तोकिबक्से बमोजिमको पारिश्रमिक पाउनेछन् ।तर स्थायी समितिका सदस्यले श्री ५ मा आफ्नो पदबाट लिखित राजीनामा चढाउन सक्नेछन्वा श्री ५ बाट चाहिबक्सेमा निजलाई स्थायी समितिको सदस्यताबाट हटाउन सकिबक्सनेछ ।

(घ) खण्ड (क) मा उल्लेख भएको स्थायी समितिले चाहेमा कुनै कुरामाथि छलफल गर्दा,आफ्नो बैठकमा, राजसभाका अरु सदस्यलाई पनि सम्मिलित गर्न सस्नेछ ।

(११) राजसभा वा त्यसको स्थायी समितिको कुनै पनि बैठकमा सदस्यहरु मध्येबाट केहीअनुपस्थित रहे पनि काम चालू रहनेछ यदि–

(क) सूचना जारी हुने दिनसम्ममा भएका सबै सदस्यलाई बैठक हुने सूचनापठाएकोछ भने वा त्यसतो सूचना नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित गरिएकोछ भने;र

(ख) सदस्यसंख्याको कम्तीमा तीन खण्डको एक खण्ड सदस्य उपस्थित रहन्छन्‌ भने ।

(१२) श्री ५ बाट राजसभासंग परामर्श गरिबक्सने भनी यो संविधानमा लेखिएको अतिरिक्त मौसूफको अरु कार्य सम्पादनको सिल–सिलामा पनि राजसभासंग परामर्श लिन सकिबक्सनेछ ।

(१३) अन्यथा व्यवस्था भएकोमा बाहेक राजसभा वा त्यसको स्थायी समितिको निर्णय उपस्थितभई मतदान गर्ने सदस्यहरुको बहुमतबाट हुनेछ ।

(१४) राजसभा वा त्यसको स्थायी समितिले यस धाराको अधीनमा रही आफ्नो कार्य सञ्चालनव्यवस्थित गर्ने नियमहरु बनाउन सक्नेछ र त्यसरी नियमहरु नबनुञ्जेलसम्म श्री ५ बाट बनाइबक्सेकोनियमहरुद्वारा व्यवस्थित हुनेछ ।

(१५) राजसभाको सचिव श्री ५ बाट नियुक्त गरिबक्सनेछ ।

(१६) राजसभाका सदस्यहरुले श्री ५ बाट निर्धारित रुपमा शपथ लिनेछन् ।