भाग ८ – स्थानीय पञ्चायतहरु र राष्ट्रिय पञ्चायत

भाग ८ – स्थानीय पञ्चायतहरु र राष्ट्रिय पञ्चायत

परिच्छेद १ – स्थानीय पञ्चायतहरु 

३०. गाउँ सभा र नगर सभाः (१) कानून बमोजिम तोकिएको कुनै एक गाउँ वा गाउँको भाग वा गाउँहरुको समूहमा गाउँ सभा र नगरमा नगर सभा रहनेछ ।

(२) गाउँ सभा र नगर सभाको गठन, काम, कर्तव्य र अधिकार कानूनद्वारा व्यवस्थित हुनेछ ।

३१. गाउँ पञ्चायत र नगर पञ्चायतः (१) प्रत्येक गाउँ सभा र नगर सभाको एउटा कार्यकारिणी समितिरहनेछ जसलाई क्रमशः गाउँ पञ्चायत र नगर पञ्चायत भनिनेछ ।

(२) गाउँ पञ्चायत र नगर पञ्चायतको गठन, काम, कर्तव्य र अधिकार कानूनद्वारा व्यवस्थित हुनेछ ।

३२. जिल्ला पञ्चायतः (१) प्रत्येक जिल्लामा एउटा जिल्ला सभा रहनेछ ।

(२) प्रत्येक जिल्ला सभाको एउटा कार्यकारिणी समिति रहनेछ जसलाई जिल्ला पञ्चायत भनिनेछ ।

(३) जिल्ला सभा र जिल्ला पञ्चायतको गठन, काम, कर्तव्य र अधिकार कानूनद्वारा व्यवस्थित हुनेछ ।

३३. अञ्चल सभाः अञ्चल भित्रका जिल्ला पञ्चायतहरुका सम्पूर्ण सदस्यहरुको समूहलाई अञ्चल सभा भनिनेछ ।

परिच्छेद २ – राष्ट्रिय पञ्चायत

३४. राष्ट्रिय पञ्चायतको गठनः (१) नेपालमा दलविहीन प्रजातान्त्रिक पञ्चायत प्रणालीको सबभन्दा माथिल्लो पञ्चायतको तह राष्ट्रिय व्यवस्थापिकाको रुपमा एउटा राष्ट्रिय पञ्चायत रहनेछ, जसको गठन, काम, कर्तव्य र अधिकार यो संविधानमा लेखिए बमोजिम हुनेछ ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतमा देहाय बमोजिमका सदस्यहरु रहनेछन्ः–

(क) यो संविधानको अनुसूची ४ बमोजिम निर्वाचित सदस्यहरु;

(ख) खण्ड (क) बमोजिम निर्वाचित हुने सम्पूर्ण सदस्य संख्याको चतुर्थांश श्री ५ बाटमनोनीत गरिबक्सनेछ । त्यसरी मानोनीत गरिबक्सदा श्री ५ बाट चाहिबक्सेमा देहायका क्षेत्रबाट मानोनीत गरिबक्सनेछः–

१. राजनीतिक क्षेत्र;

२. वर्गीय संगठन;

३. वौद्धिक क्षेत्र;

४. नेपाली समाजका विभिन्न समुदाय; र

५. श्री ५ बाट उपयुक्त सम्झिबक्सेका अन्य व्यक्ति ।

(३) उपधारा (२) को खण्ड (क) बमोजिम सदस्यहरुको निर्वाचन यो संविधानको अन्य भागमाव्यवस्था गरिएका कुराका अधीनमा रही वालिग मताधिकारका आधारमा कानूनमा व्यवस्था भएबमोजिम एकै पटक पाँच पाँच वर्षमा हुनेछ ।

(४) यो धारा प्रारम्भ हुँदा कायम रहेका राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुको पदवधि उपधारा (३)अनुसार हुने राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुको निर्वाचनको परिणाम घोषणा भएपछि स्वतः समाप्तहुनेछ ।

(५) एकभन्दा बढी सदस्य निर्वाचित हुने जिल्लाबाट निर्वाचनको प्रयोजनको लागि निर्वाचन क्षेत्रकायम गरिदा एक जिल्लाबाट जतिसुकै सदस्यहरु निर्वाचित हुने भए तापनि सम्बन्धित जिल्ला भरिलाईनै एक निर्वाचन क्षेत्र कायम गरिनेछ ।

(६) एक्काईस वर्ष उमेर पूरा भएका प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई कानूनमा व्यवस्था भएबमोजिम मतदान दिने अधिकार हुनेछ । त्यस्ता मतदाताले एक मात्र निर्वाचन क्षेत्रमा मतदान गर्नपाउनेछ ।

(७) सम्बन्धित जिल्ला निर्वाचन क्षेत्रमा मतदान गर्न अधिकार पाएको कुनै पनि व्यक्ति धारा ३५ र प्रचलित कानूनका अधीनमा रही राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यताको लागि उम्मेदवार हुन पाउनेछ ।

३५. सदस्यको लागि योग्यताः राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य हुनको लागि कुनै पनि व्यक्ति–

(क) नेपालको नागरिक हुनुपर्दछ ;

(ख) उमेर पच्चीस वर्ष पूरा भएको ;

(ग) धारा ६७क. को उपधारा (१) मा उल्लिखित कुनै एक वर्गीय संगठनको सदस्य हुनुपर्छ ;

(घ) राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यताको लागि उम्मेदवार हुने दरखास्तमा निर्वाचन आयोगले तोके बमोजिमको ढाँचामा सपथ लिएको हुनुपर्छ ;

(ङ) धारा ३८ को उपधारा (२) अनुसार निष्काशित भएको हुनु हुँदैन ;

(च) बहालवाला सरकारी कर्मचारी हुनु हुँदैन; र

(छ) कुनै कानूनले अयोग्य हुनु हुँदैन ।

३६. सदस्यहरुको अयोग्यतासम्बन्धी निर्णयः राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै सदस्य धारा ३५ अनुसार अयोग्य छवा हुन गएको छ भन्ने प्रश्न उठेमा त्यसको अन्तिम निर्णय सार्वोच्च अदालतको प्रधान न्यायाधीशले निर्वाचन आयोगसंग परामर्श गरी गर्नेछ ।

३७. सदस्यहरुको पदावधिः (१) राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुको पदावधि पाँच वर्षको हुनेछ ।

(२) यो धारा बमोजिम निर्वाचित सदस्यहरुको पदावधि गणना गर्दा पाँच वर्षको पदावधि ननघाई निर्वाचनको प्रत्येक पाँचौ वर्षको चैत्र मसान्तमा समाप्त भएको मानिनेछ ।

(३) निर्वाचित वा मनोनित सदस्यहरुको पदावधि निर्वाचन वा मनोनयन भएको मितिदेखि प्रारम्भ हुनेछ ।

(४) कुनै कारणवश निर्धारित समयमा निर्वाचन सम्पन्न हुन नसकी अरु समयमा सम्पन्नभएमा पनि सो निर्वाचनमा निर्वाचित सदस्यको पदावधि गर्दा निर्धारित समयमा निर्वाचन भए, सरहसम्झी गणना गरिनेछ ।

३८. स्थानको रिक्तताः (१) राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यको स्थान देहायका अवस्थामा रिक्त हुनेछः–

(क) मृत्यु भएमा

(ख) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षलाई लिखित सूचनाद्वारा राजिनामा दिएमा

(ग) धारा ३५ अनुसारको योग्यता नरहेमा;

(घ) राष्ट्रिय पञ्चायतको स्वीकृति नलिई लगातार एक महिनासम्म राष्ट्रियपञ्चायतको बैठकमा अनुपस्थित रहेमा ;

(ङ) धारा ३७ अनुसार पदावधि समाप्त भएमा; वा

(च) कानूनमा व्यवस्था भए बमोजिम प्रत्याहन गरिएमा ।

तर–प्रधान मन्त्री, उपप्रधान मन्त्री, मन्त्री, राज्य मन्त्री र सहायक मन्त्रीको पदमानियुक्त सदस्यलाई सो पदमा बहाल रहेको अवस्थामा एक वर्ष व्यतीत नभई प्रत्याहनगर्न सकिने छैन ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै सदस्यले आफ्नो पद अनुसारको आचरण नगरेमा वा संविधानविपरित काम गरेमा त्यस्तो सदस्य राष्ट्रिय पञ्चायतको पञ्चायत नीति तथा जाँचबुझ समितिले पारितगरेको प्रस्ताव राष्ट्रिय पञ्चायतमा पेश भई स्वीकृत भएमा पञ्चायत नीति तथा जाँचबुझ समितिनियमावलीमा व्यवस्था भए अनुसार सचेत गराइनेछ वा निलम्वित वा निष्काशित हुनेछ ।तर–त्यस्तो आरोप लागेको राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यलाई आफ्नो सफाई दिनको निमित्त पञ्चायतनीति तथा जाँचबुझ समितिले मनासिव मौकाबाट बञ्चित गर्नेछैन।

(३) राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै सदस्यको स्थान रिक्त हुन आएमा त्यस्को पूर्ति यथाशीग्र गरिनेछ ।जुनै सदस्यको स्थान रिक्त भएकोछ सो सदस्य निर्वाचित भएको भए निर्वाचनद्वारा र मनोनित भएमनोनयनद्वारा पूर्ति गरिनेछ ।

(४) राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै सदस्यको स्थान सो सदस्यको पदावधि समाप्त नहुँदैमा रिक्त हुनगयो भने निजको स्थानमा बाँकी रहन गएको पदावधिको निमित्त मात्र निर्वाचन वा मनोनयन हुनसक्नेछ ।

३९. अध्यक्षः (१) श्री ५ का हजूरमा राष्ट्रिय पञ्चायतले राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुमध्यबाट धारा २६ कोउपधारा (१) मा प्रधान मन्त्रीका सम्बन्धमा निर्धारित निर्वाचनको तरीका अनुसार सिफारिश गरिएकोव्यक्तिलाई मौसूफबाट राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको पदमा नियुक्त गरिबक्सनेछ ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको पदावधि पाँच वर्षको हुनेछ ।

(३) राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्षको पद देहाय अवस्थामा रिक्त हुनेछः–

(क) लिखित राजीनामा श्री ५ बाट स्वीकृत भएमा ;

(ख) राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य नरहेमा ;

(ग) उपधाारा (२) अनुसार पदावधि समाप्त भएमा ;

(घ) निजले आफ्नो पदको जिम्मेवारी इमान्दारीपूर्वक पूरा नगरेको भनी राष्ट्रियपञ्चायतको सम्पूर्ण सदस्य संख्याको साठी प्रतिशत बहुमतले पारित गरेकोप्रस्ताव श्री ५ बाट स्वीकृत गरिबक्सेमा; वा

(ङ) श्री ५ बाट हटाइबक्सेमा ।

(४) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको पद रिक्त भएमा वा अस्वस्थता वा अरु कुनै कारणले राष्ट्रियपञ्चायतको अध्यक्ष आफ्नो पदको काम गर्न असमर्थ भएमा श्री ५ बाट राष्ट्रिय पञ्चायतकोउपाध्यक्षलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको सबै कार्य गर्न तोकिबक्सन सकिबक्सनेछ ।

(५) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको पद रिक्त भएमा त्यसको पूर्ति यथाशीघ्र उपधारा (१)बमोजिम गरिनेछ ।

(६) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको नियुक्ति नहुन्जेलसम्मको लागि राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षपनि नभएको अवस्थामा श्री ५ बाट तोकिबक्सेको राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्यले राष्ट्रिय पञ्चायतकोअध्यक्षता गर्नेछ ।

४०. उपाध्यक्षः (१) श्री ५ का हजूरमा राष्ट्रिय पञ्चायतले राष्ट्रिय पञ्चायतका सदसस्यहरुमध्ये धारा २६ कोउपधारा (१) मा प्रधान मन्त्रीका सम्बन्धमा निर्धारित निर्वाचनको तरीका अनुसार सिफारिश गरिएकोव्यक्तिलाई मौसूफबाट राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षको पदमा नियुक्त गरिबक्सनेछ ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षको पदावधि पाँच वर्षको हुनेछ ।

(३) राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षले राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको अनुपस्थितिमा राष्ट्रियपञ्चायतको सभापतित्व गर्नेछ । धारा ३९ को उपधारा (४) अनुसार तोकिएमा राष्ट्रिय पञ्चायतकोअध्यक्षको सब कार्य गर्नेछ ।

(४) राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षको पद देहायका अवस्थामा रिक्त हुनेछ ः–

(क) लिखित राजीनामा श्री ५ बाट स्वीकृत भएमा;

(ख) राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य नरहेमा ;

(ग) उपधारा (२) अनुसार पदावधि समाप्त भएमा ;

(घ) निजले आफ्नो पदको जिम्मेवारी ईमान्दारीपूर्वक पूरा नगरेको भनी राष्ट्रियपञ्चायतको सम्पूर्ण सदस्य संख्याको साठी प्रतिशत बहुमतले पारित गरेकोप्रस्ताव श्री ५ बाट स्वीकृत गरिबक्सेमा ; वा

(ङ) श्री ५ बाट हटाइबक्सेमा ।

(५) राष्ट्रिय पञ्चायतको उपाध्यक्षको पद रिक्त भएमा त्यसको पूर्ति यथाशिघ्र उपधारा(१)बमोजिम गरिनेछ ।

४१. निर्देशक समितिः (१) राष्ट्रिय पञ्चायतमा पेश हुने कार्यक्रम सुव्यवस्थित ढङ्गले मिलाउने सम्बन्धमा र अन्य विषयहरुमा समेत राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षलाई सल्लाह दिनको निमित्त उपधारा (२)बमोजिमका पदेन सदस्यहरुको अतिरिक्त चौध जना सदस्यहरुको एउटा निर्देशक समिति रहनेछ । निर्देशक समितिको अरु कार्य राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीमा लेखिएबमोजिम हुनेछ ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष निर्देशक समितिका पदेन अध्यक्ष र उपाध्यक्षहुनेछन् र प्रधान मन्त्री, अर्थ मन्त्री, गृह मन्त्री, पञ्चायत मन्त्री र कानून तथा न्याय मन्त्री पदेनसदस्य हुनेछन् । निर्देशक समितिका अरु सदस्यहरुको निर्वाचन राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीमालेखिएको तरीकाले राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुद्वारा गरिनेछ ।

स्पष्टीकरण–यस उपधाराको प्रयोजनको निमित्त “मन्त्री” भन्नाले मन्त्री नियुक्त नभएकोअवस्थामा मन्त्री सरह कार्यभार सम्हाल्ने राज्यमन्त्री सम्झनु पर्छ ।

(३) निर्देशक समितिको पदेन सदस्य बाहेक अरु सदस्यहरुको कार्यकाल दुई वर्षको हुनेछ ।

४१क.अन्य समितिः (१) राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुलाई मुलुकका शासनमा बढी मात्रामा शरीक गराउने उद्देश्यले राष्ट्रिय पञ्चायतका विभिन्न विषयका समितिहरु रहनेछन् ।

(२) उपधारा (१) बमोजिमका समितिहरुको गठन, काम, कारवाई र राष्ट्रिय पञ्चायतकोविषयसंग सम्बन्धित अरु समितिहरुको व्यवस्था राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीमा भए बमोजिमहुनेछ ।

४१ख.पञ्चायत नीति तथा जाँचबुझ समितिः (१) राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षको अध्यक्षतामा एउटापञ्चायत नीति तथा जाँचबुझ समिति रहनेछ ।

(२) सो समितिको गठन तथा दलविहिन प्रजातान्त्रिक पञ्चायत प्रणालीको सम्वर्धनको लागिआवश्यक पर्ने सम्पूर्ण काम कारवाई गर्ने अधिकार तथा कार्यविधि आदि विषयमा श्री ५ बाट स्वीकृतनियमावली बमोजिम हुनेछ । सो नियमावलीको पालना भयो भएन भन्ने प्रश्न कुनै अदालतमा उठाउनपाइने छैन ।

(३) श्री ५ बाट पठाइबक्सेका संवैधानिक अंगका वार्षिक प्रतिवेदनमा धारा ४१क. को उपधारा(१) बमोजिमको राष्ट्रिय पञ्चायतको सम्बन्धित समितिहरुले छलफल गरी गरेको निर्णयलाई पञ्चायतनीति तथा जाँचबुझ समितिले उपधारा (२) बमोजिमको नियमावलीमा व्यवस्था भए अनुसार सम्वन्धितनिकायद्वारा कार्यान्वयन गराउनु पर्नेछ ।

४२. अधिवेशनः (१) यो  धारा प्रारम्भ भएपछि श्री ५ बाट यथाशक्य चाँडो राष्ट्रिय पञ्चायतकासदस्यहरुलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको प्रथम अधिवेशनमा वोलाइवक्सनेछ ।

(२) त्यस पछि यस संविधानका धाराहरुको अधिनमा रही समय समयमा राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुलाई अरु अधिवेशनहरुमा श्री ५ बाट बोलाउन सकिबक्सनेछ ।

(३) श्री ५ बाट राष्ट्रिय पञ्चायतको अधिवेशनको अन्त गर्न सकिवक्सनेछ । तर एउटाअधिवेशनको समाप्ति र अर्को अधिवेशनको प्रारम्भको वीचको अवधि समान्यतः एक वर्ष भन्दा बढीहुने छैन ।

(४) राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठक स्थगित भएको वखतमा, राष्ट्रिय पञ्चायतको वैठक शीघ्रतरबोलाउन आवश्यक सम्झिबक्सेमा श्री ५ बाट त्यस्तो वैठक बस्ने मिति र समय तोक्न सकिवस्सनेछ रत्यसरी तोकिएको मिति र समयमा राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठक वस्नेछ ।

(५) राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठक राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीको अधीनमा रही पारितभएको कुनै प्रस्ताव अनुुुसार स्थगित हुन सक्नेछ ।

(६) राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठक राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीको अधीनमा रही सामान्यतःखुल्ला रुपमा हुनेछ ।

४३. श्री ५ बाट सम्बोधन र सन्देशः (१) श्री ५ बाट राष्ट्रिय पञ्चायतलाई सम्बोधन गर्न सकिबक्सनेछ रत्यसको निमित्त सदस्यहरुको उपस्थिति समादेश गर्न सकिवक्सनेछ ।

(२) श्री ५ बाट राष्ट्रिय पञ्चायतलाई सन्देश पठाउन सकिबक्सनेछ र राष्ट्रिय पञ्चायतले सोसन्देशमा रहेका कुराहरुमाथि यथाशीघ्र विचार गरी श्री ५ का हजूरमा आफ्नो राय चढाउनु पर्नेछ ।

४४. ……

४५. बहसमा बन्देजः (१) श्री ५ , श्री ५ बडामहारानी र राज परिवारका अन्य सदस्यहरुको आचरणकासम्बन्धमा राष्ट्रिय पञ्चायतमा कुनै छलफल गर्न पाइने छैन ।तर यस उपधारामा भएको कुनै कुराले पनि श्री ५ को सरकारको आलोचना गर्न बाधापु¥याएको मानिने छैन ।

(२) दलविहिन प्रजातान्त्रिक पञ्चायत प्रणाली सिद्धान्त विरुद्ध राष्ट्रिय पञ्चायतमा छलफल गर्नपाइने छैन ।

(३) कुनै न्यायाधीशले आफ्नो कर्तव्यपालनको सिलसिलामा गरेको कुनै कार्यको विषयमा राष्ट्रियपञ्चायतमा छलफल गर्न पाइनै छैन ।

(४) नेपालको कुनै अदालतको समक्ष विचाराधिन रहेको कुनै मुद्दा सम्बन्धी कुरामा राष्ट्रियपञ्चायतमा छलफल गर्न पाइने छैन ।

४६. मतदानः यो संविधानमा अन्यथा व्यवस्था गरिएकोमा बाहेक राष्ट्रिय पञ्चायतमा निर्णयको निमित्तप्रस्तुत गरिएको जुुनसुकै प्रश्नको निर्णय उपस्थित भई मतदान गर्ने सदस्यहरुको बहुमतबाट हुनेछ ।अध्यक्षता गर्ने व्यक्तिलाई सामान्यतः मत दिने अधिकार हुनेछैन । तर मत बराबर भएमा निजले आफ्नोनिर्णायक मत दिनेछ ।

४७. कुनै स्थानको रिक्तावस्थामा राष्ट्रिय पञ्चायतको कार्यसञ्चालन अधिकारः राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनैसदस्यता रिक्त छ भने पनि आफ्नो कार्य चालू राख्ने अधिकार राष्ट्रिय पञ्चायतलाई हुनेछ र त्यस्तोअवस्थामा वा राष्ट्रिय पञ्चायतको कारवाईमा भाग लिन नपाउने कुनै व्यक्तिले भाग लिएको कुरा पछिपत्ता लाग्यो भने पनि त्यहाँ भएको जुनसुकै कार्य मान्य हुनेछ ।

४८. अनधिकार उपस्थित वा मतदानको दण्डः (१) धारा ५२ को रीत नपुर्‍याई वा राष्ट्रिय पञ्चायतकोसदस्यताको निमित्त चाहिने योग्यताको अभाव छ भन्ने थहा पाउँदा पाउँदै पनि कुनै व्यक्ति राष्ट्रियपञ्चायतको सदस्यको हैसियतमा उपस्थित हुन्छ वा मतदान गर्छ भने निजलाई त्यसरी उपस्थित भएकोवा मतदान दिएको हरएक दिनको एकसय रुपैयाँको दरले दण्ड लाग्नेछ र सो दण्ड सरकारी बाँकी सरहअसूल उपर गरिनेछ ।

(२) उपधारा (१) को कुनै पनि कुरा धारा २६ को उपधारा (१) को प्रतिवन्धात्मक वाक्यांशअनुसार नियुक्त श्री ५ का मन्त्रीलाई लागू हुने छैन र निजले राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठकमा उपस्थितहुन र राष्ट्रिय पञ्चायतको कारवाईमा भाग लिन पाउनेछन् ।तर राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य नभएसम्म निजले त्यहाँ मतदान गर्न पाउने छैनन् ।

४९. गणपूरक संख्याः राष्ट्रिय पञ्चायतको गणपूरक संख्या राष्ट्रिय पञ्चायतको सम्पूर्ण सदस्य संख्याको चारखण्डको एक खण्ड हुनेछ । राष्ट्रिय पञ्चायतको बैठक बस्दा वा बसेको समयमा गणपूरक संख्या पुगेकोछैन भनी अध्यक्षता गर्ने व्यक्तिको ध्यान आकर्षित गराइयो भने निजले राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीको अधीनमा रही सो संख्या नपुगेसम्म बैठकको कार्य निलम्वन गर्न वा अर्को कुनै समय वादिनसम्मको लागि बैठक स्थगित गर्न सक्नेछ ।

५०. कार्य सञ्चालन विधिः (१)यस संविधानमा लेखिएका कुराहरुका अधीनमा रही आफ्नो वा आफ्ना समितिहरुको कार्यसञ्चालन गर्न, बैठक बसेको समयमा व्यवस्था कायम राख्न, धारा ४१क. अन्तर्गतकासमितिहरुको गठन, काम, कारवाई र अरु कुनै कुरा नियमित गर्नको निमित्त राष्ट्रिय पञ्चायतले नियमावली बनाउन सक्नेछ । त्यस्तो नियमावली श्री ५ बाट स्वीकृत बक्सेपछि लागू हुनेछ ।

(२) उपधारा (१) बमोजिमको नियमावली नबनुञ्जेलसम्मका लागि सो उपधारामा उल्लेखगरिएका कुराहरु श्री ५ बाट बनाइवक्सेको नियमावली अनुसार व्यवस्थित हुनेछन् ।

५१. राष्ट्रिय पञ्चायतको विशेषाधिकारः (१) यो संविधान र राष्ट्रिय पञ्चायतको नियमावलीको अधीनमारही राष्ट्रिय पञ्चायतमा पूर्ण वाक् स्वतन्त्रता रहनेछ । राष्ट्रिय पञ्चायत वा त्यसको कुनै समितिमाबोलेको कुनै कुरा वा दिएको कुनै मतलाई लिएर राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै पनि सदस्यलाई गिरफ्तारगर्न, थुन्न वा निज उपर कुनै अदालतमा कारवाई चलाउन सकिने छैन ।

(२) राष्ट्रिय पञ्चायतलाई आन्तरिक कुराहरु नियमित गर्ने पूरा अधिकार रहनेछ र राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै कारवाई नियमित वा अनियमित के छ सो निर्णय गर्ने अधिकार राष्ट्रिय पञ्चायतलाईमात्र रहनेछ र त्यस सम्बन्धमा कुनै पनि अदालतमा प्रश्न उठाउन सकिने छैन ।

(३) राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै पनि कारवाईलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको असल नियत बारे शङ्काउठाई व्याख्या गरिने छैन र कुनै सदस्यले बोलेको कुनै कुराका सम्बन्धमा जानी जानी गलत वा भ्रामकअर्थ लगाई कुनै प्रकारको प्रकाशन गरिने छैन ।

(४) राष्ट्रिय पञ्चायतको कुनै सदस्य वा पदाधिकारीलाई देहायको अवधिभर गिरफ्तार गर्नसकिने छैनः–

(क) राष्ट्रिय पञ्चायतको अधिवेशन कालसम्म; र

(ख) अधिवेशन बोलाइएको सूचना जारी भएपछि अधिवेशन प्रारम्भ नहुन्जेलसम्मकोअवधिभर ।तर निवारक नजरबन्द राख्ने व्यवस्था भएको कुनै कानून अनुसार वाकुनै फौजदारी अभियोगमा कुनै सदस्य वा पदाधिकारीलाई कानून अनुसारगिरफ्तार गर्न यस उपधाराले कुनै बाधा पुर्‍याएको मानिने छैन र त्यसरी कुनै सदस्य वा पदाधिकारीलाई गिरफ्तार गरिएमा गिरफ्तार गर्ने अधिकारीले त्यसकोसूचना राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षलाई तुरुन्त दिनु पर्नेछ।

(५) राष्ट्रिय पञ्चायतले दिएको अधिकार अन्तर्गत यो संविधान र राष्ट्रिय पञ्चायतकोनियमावलीको अधीनमा रही कुनै प्रतिवेदन वा अन्य कागजपत्र वा मतदान वा कारवाई प्रकाशितगरेको विषयलाई लिएर कुनै व्यक्ति उपर कुनै अदालतमा कारवाई चल्ने छैन ।

(६) राष्ट्रिय पञ्चायतको विशेषाधिकारको हननलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको अवहेलना मानिनेछ रकुनै विशेषाधिकारको हनन भएको छ छैन भन्ने कुराको निर्णय गर्ने अधिकार राष्ट्रिय पञ्चायतलाई नैहुनेछ ।

(७) (क) कसैले राष्ट्रिय पञ्चायतको अवहेलना गरेमा राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षता गर्नेअधिकारीले राष्ट्रिय पञ्चायतको निर्णयबाट सो व्यक्तिलाई बढीमा राष्ट्रिय पञ्चायतको अधिवेशन चलुञ्जेलसम्म कैदको सजाय दिने आदेश दिन सक्नेछ ।तर त्यस्तो कसूरको अभियोग लागेका व्यक्तिलाई सजाय किन नहुनु पर्ने भन्ने कारणपेश गर्ने मौका नदिई त्यस्तो सजाय दिइने छैन ।

(ख) यस उपधारा बमोजिम सजाय हुने कसूरका सम्बन्धमा आरोपलागेका व्यक्ति उपरगिरफ्तारीको आदेश वा समाहन जारी गर्ने, साक्षी झिकाउने, प्रमाण बुझ्ने, लिखतहरु दाखिल गराउनेर बयान बकपत्र गराउने अधिकार राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्षता गर्ने अधिकारीलाई हुनेछ ।

(ग) यस उपधारा बमोजिम आफूले कैदको सजाय दिने अधिकार भएको व्यक्तिलाई राष्ट्रियपञ्चायतले आफ्नो कुनै अधिकारीको जिम्मामा थुन्न वा सरकारी कारागारमा थुनामा राख्न लगाउनपाउनेछ ।

५२. शपथः राष्ट्रिय पञ्चायतको प्रत्येक सदस्यले राष्ट्रिय पञ्चायत वा त्यसको कुनै समितिको बैठकमापहिलो पटक भागलिनु अगावै राष्ट्रिय पञ्चायतको अध्यक्ष, निजको अनुपस्थितिमा उपाध्यक्ष वा धारा ३९को उपधारा (६) बमोजिम तोकिएको व्यक्तिको समक्ष निर्धारित रुपमा शपथ ग्रहण गर्नु पर्नेछ ।

५३. पारिश्रमिकः राष्ट्रिय पञ्चायतका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष र सदस्यहरुको पारिश्रमिक ऐनद्वारा निर्धारित हुनेछर त्यसरी निर्धारित नभएसम्म श्री ५ बाट नियम बनाई तोकिवक्से बमोजिम हुनेछ ।

५४. सचिवः राष्ट्रिय पञ्चायतको सचिव श्री ५ बाट नियुक्त गरिवक्सनेछ ।