भाग ४ – कार्यपालिका

भाग ४ – कार्यपालिका

१०. कार्यकारिणी अधिकारः–

(१) नेपाल अधिराज्यका कार्यकारिणी अधिकार श्री ५ मा निहीत छ र यो संविधान तथा नेपाल कानूनका कार्य सम्पादन र संरक्षणसम्म विस्तृत छ र उक्तअधिकार यो संविधानमा रहेको व्यवस्था र प्रचलित कानूनअनुसार मौसूफबाट स्वयम् वामन्त्रीहरूद्वारा वा मौसूफका मातहतका अन्य कर्मचारीहरूद्वारा प्रयोग गरिबक्सनेछ ।

(२) यो संविधानमा श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकले गरीबक्सने वा निर्धारितव्यक्तिको सिफारिसमा गरिबक्सने भनी किटान भएको बाहेकका अरू काम मौसूफबाटप्रधानमन्त्री मार्फत पेश हुने मन्त्रीमण्डलको सिफारिस वा कुनै प्र्रश्नको सम्बन्धमा तत्सम्वन्धी कारवाही गर्न प्रधानमन्त्रीबाट अख्तियार पाएको मन्त्रीको सिफारिसमा गरिबक्सनेछ ।

(३) जरुरी परेमा बाहेक श्री ५ बाट तोकीबक्सेका विषयहरूमा अघिनै मौसूफमा अनौपचारिक तवरले परामर्श नगरी कुनै सिफारिस मौसूफमा पेश हुनेछैन रमन्त्रीमण्डलद्वारा विचार भइसकेको वा विचारै नभई आएको कुनै सिफारिस श्री ५ बाट मन्त्रीमण्डलको विचारार्थ पठाउन सकिबक्सनेछ ।

(४) कुनै सिफारिस श्री ५ मा पेश भएको छ छैन र भएको भए के–कस्तो सिफारिस भएको छ भन्ने र यस संविधानको व्यवस्थाअनुसार श्री ५ बाट कुनै व्यक्ति वाअधिकारीसँग परामर्श गरिबक्सेको छ छैन भन्ने प्रश्न कुनै पनि अदालतमा उठाइनेछैन ।

(५) कुनै कुरा श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा गरिबक्सने किसिमको हो होइन भन्ने प्रश्न उठेमा मौसूफको स्वविवेकबाट भएको निर्णय अन्तिम हुनेछ र श्री ५ बाटत्यसरी गरिबक्सेको कुनै कुराको मान्यता दिने विषयलाई लिई मौसूफबाट स्वविवेकमा गरिबक्सन हुने नहुने भन्ने आधारमा कुनै प्रश्न उठाइने छैन ।

(६) यस संविधान अनुसार श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा हुने जति कार्य श्री५ को नाममा र मौसूफमा निहीत अन्य कार्यकारिणी कार्य श्री ५ को सरकारको नाममा हुनेछ ।

(७) श्री ५ को वा श्री ५ को सरकारको नाममा तयार भई कार्यान्वित भएकाआदेश, निर्णयहरू र अरू अधिकारपत्रहरू क्रमश श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा वाश्री ५ को सरकारबाट बनाईने नियम बमोजिम प्रमाणित गरिनेछ र यसरी प्रमाणित भएको आदेश, निर्णय वा अधिकारपत्रहरू श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा वा श्री ५ को सरकारबाट कार्यान्वित भएको वा तयार गराएको आदेश वा निर्णय वा अधिकारपत्र होइनभनी त्यस्तो आदेश वा निर्णय वा अधिकारपत्रको मान्यता बारे प्रश्न उठाइने छैन ।

११. राष्ट्रिय परिषदः–

(१) यस धारामा भएका व्यवस्थाको अधिनमा रही श्री ५ र निम्नलिखित व्यक्तिहरू समेतको एक राष्ट्रिय परिषद् रहनेछ ।

(क) महासभाको अध्यक्ष, उपाध्यक्ष तथा प्रतिनिधिसभाका सभामुख,उपसभामुख पदेन सदस्य,

(ख) श्री ५ का तत्कालीन मन्त्रीहरू पदेन सदस्य,

(ग) भूतपूर्व मन्त्रीहरू सदस्य,

(घ) श्री ५ बाट स्वविवेकले नियुक्त हुने अन्य सदस्य ।

(२) उपधारा (१) को खण्ड (ग) बमोजिम भएको कुनै सदस्य आइन्दा राष्ट्रियपरिषदको कामको उपयुक्त छैन भन्ने राष्ट्रिय परिषदसँग परामर्श गरिबक्सेपछि श्री ५ मालागेमा मौसूफका स्वविवेकले सो सदस्य सदस्यताबाट मुक्त हुनेछ ।

(३) उपधारा (१) को खण्ड (घ) बमोजिम नियुक्त भएका व्यक्ति श्री ५ को इच्छाअनुसारको अवधिसम्म सदस्य रहनेछन् ।

(४) राष्ट्रिय परिषदको बैठक श्री ५ को हुकूम अनुसार बोलाईनेछ, र मौसूफ उपस्थित होइबक्सेमा मौसूफबाट सभापतिको आशनग्रहण गरिबक्सनेछ । मौसूफको अनुपस्थितिमा, श्री ५ को स्वविवेकबाट साधारण तवरले वा खास तवरले मनोनित भएको उपसभापतिले र त्यसरी उपसभापति मनोनित नभएको हालतमा राष्ट्रिय परिषदको सोबैठकमा प्रस्तावद्वारा निर्णय गरेको सदस्यले बैठकको सभापतित्व गर्नेछ ।

(५) उपधारा (४) मा जेसुकै लेखिएको भएतापनि निम्नलिखित अवस्थामा राष्ट्रिय परिषदको बैठक राष्ट्रिय परिषद्का सचिवले बोलाउनेछ । सो बैठकमा प्रस्तावद्वारा निर्णयगरेको सदस्य सो बैठकको सभापति हुनेछ ।

(क) श्री ५ को स्वर्गवास भएमा वा मौसूफबाट राजगद्दी परित्याग गरीबक्सेमा राष्ट्रिय परिषदले–

(१) श्री ५ को वंशाणुक्रम, ऐन, रीत र परम्परा अनुसार श्री५ को उत्तराधिकारीका राज्यरोहणको घोषणाको आदेशदिनेछ, र

(२) यदि श्री ५ को उमेर १८ वर्ष भन्दा कम भएमा ऐनकाअधिनमा रही राष्ट्रिय परिषद्ले निर्णय गरे अनुसारउपराज वा उपराज परिषद्को व्यवस्था मिलाउनेछ ।

वा(ख) प्रधानमन्त्री रहेमा प्रधानमन्त्री र राष्ट्रिय परिषद्को अन्य एकसदस्यले वा प्रधानमन्त्री नरहेका अवस्थामा राष्ट्रिय परिषद्काकुनै दुई सदस्यले निजहरूको रायमा श्री ५ मानसिक वाशारीरिक अशक्तताको कारणले बैठक बोलाउने आदेश बक्सनअसमर्थ भइबक्सेको छ भनी हस्ताक्षर गरी माग गरेमा राष्ट्रियपरिषद्ले–

(१) श्री ५ मानसिक वा शारीरिक अशक्तताले राष्ट्रियपरिषद्को बैठक बोलाउने आदेश बक्सन असमर्थभइबक्सेको हो वा होइन निर्णय गर्नेछ, र(२) राष्ट्रिय परिषद्ले हो भनी निर्णय गरेमा ऐनको अधिनमारही परिषद्बाट निर्णय गरे बमोजिम उपराज वाउपराज परिषद्को व्यवस्था मिलाउनेछ ।

तर–(१) खण्ड (क) बमोजिम व्यवस्था गरिएका उपराजवा उपराज परिषद् श्री ५ अठार वर्षपुगिबक्से पछि कायम रहने छैन ।

(२) खण्ड (ख) बमोजिम व्यवस्था गरिएका उपराजवा उपराज परिषद् श्री ५ को स्वर्गवास भएमावा मौसूफबाट राजगद्दी परित्याग गरिबक्सेमावा पुनः राजकीय कार्यभार वहन गर्न समर्थहोइबक्सन्छ भनी मौसूफको स्वविवेकले राष्ट्रियपरिषद्लाई सूचना बक्सेमा ऐनको अधिनमारही कायम रहने छैनन् ।

(६) उपधारा (५) बमोजिम व्यवस्था गरिएका उपराज वा उपराज परिषद्लाई श्री५ वा मौसूफका उत्तराधिकारीको प्रतिकूल पर्ने कुनै निर्णय गर्ने वा स्वीकृति प्रदान गर्नेअधिकार हुने छैन ।

(७) राष्ट्रिय परिषद्को कुनै पनि बैठकमा सदस्यहरूमध्येबाट कोही अनुपस्थित रहेपनि काम चालू रहनेछ यदि–(क) सूचना जारी हुने दिनसम्म भएका राष्ट्रिय परिषद्का सबैसदस्यलाई बैठक हुने सूचना पठाएको छ भने र(ख) खण्ड (क) बमोजिम सूचना गरिएका सबै सदस्य संख्याकोकमसेकम चार खण्डको एक खण्ड सदस्य मत गणनामा भागलिए पनि नलिए पनि उपस्थित रहन्छन् भने ।

(८) श्री ५ बाट यस संविधान बमोजिम वा अरू तवरले संविधान अन्तर्गतकामौसूफको कार्य सम्पादनको सिलसिलामा राष्ट्रिय परिषद्सँग परामर्श मात्र लिने इच्छागरिबक्सेमा उपधारा (७) को खण्ड (ख) लागू हुनेछैन ।

(९) राष्ट्रिय परिषद्को निर्णय उपस्थित भई मतगणनामा भाग लिने सदस्यहरूकोबहुमतबाट हुनेछ ।

(१०) उपधारा ५ को खण्ड (क) को उपखण्ड (१) मा भएको कुनै कुराले पनित्यस्ता घोषणा जारी नभएसम्म श्री ५ को उत्तराधिकारीलाई राजगद्दीको अधिकार प्रयोगगरिबक्सनमा बाधा पुर्‍याउने छैन, तथा त्यस्तो हर एक काम कानून विरुद्ध नभएकोमा त्यस्तो घोषणाद्वारा समर्पित हुनेछ ।

(११) यस धारामा जेसुकै लेखिएको भएतापनि श्री ५ बाट मौसूफ नेपालबाहिर रहिबक्सेको अवधि वा कुनै तोकिएका अवधिसम्मको निमित्त लालमोहरले प्रमाणित गरिबक्सेको अधिकारपत्रमा तोकिएको शर्तको अधिनमा रही मौसूफबाट गरिबक्सनेकुनै कार्य चलाउन मौसूफका स्वविवेकले कुनै व्यक्ति अथवा दुई वा बढी व्यक्तिलाईअख्तियार दिन सकिबक्सनेछ । त्यस्तो व्यक्ति वा व्यक्तिहरूले अधिकारपत्रमा तोकिएकोशर्त तथा परिधीको अन्तर्गत रही गरेको कार्य यस संविधानको उद्देश्यका लागि श्री ५बाट भए सरह मानिनेछ ।

(१२) श्री ५ बाट प्रधानमन्त्री रहेको अवस्थामा निजसँग पनि परामर्श गरीमौसूफको स्वविवेकले राष्ट्रिय परिषद्को सचिव नियुक्त गरिबक्सनेछ ।

१२. मन्त्रि–मण्डलः–

(१) प्रधानमन्त्री सहितको एक मन्त्रि–मण्डल रहनेछ जस्मा प्रधानमन्त्री मुख्य हुनेछन् । त्यो मन्त्रि–मण्डलमा चौध जनामा नबढाई प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा श्री५ बाट निर्णय गरिबक्सेजति श्री ५ का अन्य मन्त्री रहनेछन् ।

(२) यो संविधानको उपबन्धहरूको अन्तर्गत रही मन्त्रिमण्डललाई नेपाल अधिराज्यको शासनको सामान्य निर्देशन तथा नियन्त्रण गर्ने अभिभारा रहनेछ र मन्त्रि–मण्डल सामूहिक रूपले प्रतिनिधिसभा प्रति उत्तरदायी हुनेछ ।

१३. श्री ५ का मन्त्रीहरूः–

(१) श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा प्रधानमन्त्री नियुक्त गरिबक्सनेछ ।तर त्यो व्यक्ति मौसूफको रायमा प्रतिनिधिसभामा तत्कालै अथवा अर्काे आमनिर्वाचन भएपछि बहुमत प्राप्त गर्न सक्ने हुनु पर्छ ।

(२) श्री ५ का अन्य मन्त्रीहरू प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा श्री ५ बाट नियुक्त हुनेछन् र ति मन्त्रीहरूमध्ये कमसेकम दुई जना महासभासदबाट लिइनेछ ।

(३) प्रधानमन्त्री प्रतिनिधिसभाका सदस्यहरूमध्येबाट नियुक्त हुनेछन् ।तर– श्री ५ को स्वविवेकमा उपधारा (१) अनुसार प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्तगर्न सक्ने व्यक्ति छैन भन्ने लागेमा मौसूफबाट सो सभाको सदस्य नभएका अन्यव्यक्तिलाई पनि प्रधानमन्त्री पदमा नियुक्त गर्न सकिबक्सनेछ । महासभाको सदस्य रहेनछभने त्यस्तो व्यक्तिले चार महिनाभित्र महासभाको वा प्रतिनिधिसभाको सदस्य हुननसकेमाप्रधानमन्त्रीको पदमा रहनेछैन ।

(४) श्री ५ सँग परामर्श गरी मौसूफका मन्त्रीहरूमा प्रधानमन्त्रीले कार्यभारकोविभाजन गर्नेछ र ती मन्त्री आ–आफ्नो विभागको प्रशासनको लागि श्री ५ र मन्त्रिमण्डलप्रति उत्तरदायी हुनेछन् ।तर–प्रधानमन्त्रीले मन्त्रीहरूमध्ये एक वा दुई जनासम्म विनाविभागको मन्त्री राख्नसक्नेछ ।

(५) प्रधान मन्त्री देहायको अवस्थामा आफ्नो पद तथा कार्यभारबाट मुक्त हुनेछ ।

(क) लिखित राजीनामा श्री ५ बाट स्वीकृत भएमा, वा

(ख) लगातार ४ महिनाको अवधिसम्म प्रतिनिधि सभाको वा उपधारा(३) को प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश अनुसार नियुक्त भएको भए संसदको कुनै सदनको सदस्य हुन नसकेमा, वा

(ग) प्रतिनिधिसभाका तत्कालीन सबै सदस्य संख्याको बहुमतले श्री५ को सरकारमाथि अविश्वासको प्रस्ताव पास गरेमा, वा

(घ) श्री ५ बाट राष्ट्रिय परिषद्संग परामर्श गरिबक्सेपछि मौसूफकोसरकार प्रतिनिधि सभाको विश्वास रहित भएकोछ वा सोसरकारले यो संविधानको उपवन्धको प्रतिकूल काम गर्दैआइरहेको छ भन्ने कुरामा मौसूफको स्वविवेकमा संतुष्टहोइबक्सेमा ।तर यस उपधाराको कुनै कुराले पनि प्रधानमन्त्री पदकोकार्यभारबाट यस उपधारा बमोजिम मुक्त भएको व्यक्तिलाई श्री५ बाट मौसूफको स्वविवेकले पुनः प्रधानमन्त्री नियुक्तगरिबक्सन बाधा पु¥याउने छैन ।

(६) प्रधानमन्त्री बाहेक श्री ५ को अन्य मन्त्री देहायको अवस्थामा आफ्नो पद तथा कार्यभारबाट मुक्त हुनेछन् ।

(क) प्रधानमन्त्री मार्फत पेस भएको लिखीत राजीनामा श्री ५ बाट स्वीकृत भएमा, वा

(ख) लगातार ४ महिनासम्म महासभा वा प्रतिनिधि सभाको सदस्यनभएमा, वा

(ग) जुन प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा मन्त्री नियुक्त भएको थियो त्योप्रधानमन्त्री आफ्नु कार्य–भारबाट मुक्त भएकोमा, वा

(घ) प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा श्री ५ बाट त्यो मन्त्री कार्यभारबाटमुक्त गरिबक्सेमा । तर–यस्तो कोही पनि मन्त्री पुनर्नियुक्तिको निमित्त अयोग्य हुने छैन ।

१४. सहायक मन्त्रीः–

(१) श्री ५ बाट मौसूफको कुनै मन्त्रीलाई कार्यभार संचालन गर्नसहायता दिनका निमित्त प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा सहायक मन्त्री नियुक्त हुनसक्नेछ ।तर– सहायक मन्त्रीको संख्या १० भन्दा बढी हुनेछैन र कमसेकम दुईजना यस्तासहायक मन्त्री महासभासद्मध्येबाट लिइनेछ ।(२) धारा १३ को उपधारा (६) श्री ५ को मन्त्रीलाई सरह सहायक मन्त्रीलाई पनि लागू हुनेछ ।

(३) कुनै बेला श्री ५ को कुनै मन्त्री वा सहायक मन्त्री आफ्नो ओहदाको कार्यसंचालन गर्न उपस्थित रहन असमर्थ हुन्छ भने त्यस्तो केही समयको लागि उसकोकार्यभार संचालन गर्न श्री ५ को अर्काे कुनै मन्त्री वा सहायक मन्त्रीलाई सुम्पिन पनिप्रधानमन्त्रीले सक्नेछ ।तर प्रधानमन्त्रीले श्री ५ का मन्त्रीको काम कुनै सहायक मन्त्रीलाई सुम्पेको छभने पनि त्यस्तो सहायक मन्त्री मन्त्रिमण्डलको सदस्य हुनेछैन ।

१५.पारिश्रमिकः श्री ५ को प्रधानमन्त्री र अन्य मन्त्रीहरू तथा सहायक मन्त्रीहरूको पारिश्रमिक ऐनले तोक्नेछ र त्यसरी नतोकिएसम्म श्री ५ बाट तोकिबक्सनेछ ।

१६. सरकारी कार्य सञ्चालनः–

(१) प्रधानमन्त्रीको कर्तव्य देहायबमोजिम हुनेछ–

(क) श्री ५ मा कार्यावली, सम्बन्धित कागज र मन्त्रिमण्डलको निर्णयर विधानार्थ प्रस्ताव वा मन्त्रिमण्डलमा पेश नभई निर्णय भएकोकुनै महत्वपूर्ण कार्यकारिणी कामको विवरण पेश गर्ने ।

(ख) श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकले चाहिबक्सेको सरकारी कामकोसंचालन सम्बन्धी सूचना मौसूफमा पेश गर्ने ।

(२) यो संविधान अन्तर्गत श्री ५ को सरकारको कार्य संचालनको विधि, कार्यविभाजन तथा सम्पादन र श्री ५, मन्त्रिमण्डल, श्री ५ का मन्त्री, सहायक मन्त्री र अन्यश्री ५ का कर्मचारीकाबीच कस्तो सम्बन्ध रहनुपर्दछ भन्ने समेत कुरा श्री ५ कोस्वविवेकबाट स्वीकृत, नियमावली बमोजिम हुनेछ । यो संविधानको अनुकूल रहेसम्म तीनियमावली अनुसार कार्य गर्न मन्त्रिमण्डल, श्री ५ को मन्त्री, सहायक मन्त्रीहरू र श्री ५को कर्मचारीहरू बाध्य हुनेछन् ।तर– ती नियमावलीको पालना भयो वा भएन भन्ने सवाल जवाफ कुनैअदालतमा हुनेछैन ।

१७.मन्त्रि–मण्डलीय सरकारको अस्थायी निलम्बनः–

(१) यस भागको यस अघिका उपबन्धहरूमा जे सुकै लेखिएको भए तापनि श्री ५ बाट राष्ट्रिय परिषद्संग परामर्श गरिबक्सेपछि प्रधानमन्त्री भएर प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्तगर्न सक्ने व्यक्ति पाउनअसम्भव छ भन्ने मौसूफको स्वविवेकमा सन्तुष्ट होइबक्सन्छ भने मौसूफको स्वविवेकबाट घोषणाद्वारा यो संविधानका १२ देखि १६ सम्मका धाराहरूलाई निलम्वन गरिबक्सन विधिवत् हुनेछ र त्यस्तो घोषणा लागू रहेसम्म–

(क) मन्त्रिमण्डलबाट हुने कामको संचालन राष्ट्रियपरिषद्संग परामर्शलिइबक्सी श्री ५ बाट मौसूफको स्वविवेकमा हुनेछ ।

(ख) श्री ५ बाट महासभा वा प्रतिनिधि सभामा सदस्य भएका वानभएका व्यक्तिलाई मन्त्रीबाट हुने विभागीय कार्य संचालन गर्ननियुक्त गर्न सकिबक्सनेछ र यस्तो व्यक्ति–(१) राष्ट्रिय परिषद्को सदस्य हुनेछ ।

(२) आफूलाई सुम्पिएको विभागीय प्रशासनको लागि श्री ५प्रति उत्तरदायी हुनेछ ।

(३) श्री ५ को इच्छा अनुसारको अवधिसम्म बहाल रहनेछ ।

(४) संसदको कुनै सदनमा र सदनका कुनै समितिमा उपस्थित रहन र कारवाईमा भाग लिन पाउँदछ । तरत्यस्तो सदन वा समितिमा सदस्य नै नभइ मत दिनपाउने छैन ।

(५) श्री ५ को स्वविवेकबाट निर्णय भए अनुसार पारिश्रमिक पाउनेछ ।

(२) उपधारा (१) अनुसार श्री ५ बाट गरिबक्सेको घोषणा मौसूफको स्वविवेकबाट गरिबक्सेको अर्काे घोषणाद्वारा खारेज हुन सक्नेछ र प्रतिनिधि सभाको बहुमत प्राप्त गरी प्रधानमन्त्री हुन सक्ने व्यक्ति प्राप्त हुन सम्भव छ भन्ने कुरामा श्री ५ सन्तुष्ट होइबक्सन्छ भने उपरोक्त तरीकाले खारेज हुनेछ ।तर– त्यसरी खारेज नभएमा पनि अर्काे आम निर्वाचन पछिको सदनको पहिलोबैठक वा त्यस्तो घोषणा जारी भएको मितिले बाह्र महिना बितेको अवधिमध्ये जुन मितिपहिले पर्दछ सो दिन उक्त उपधारा (१) अनुसारको घोषणा स्वतः निष्क्रिय हुनेछ ।