परिच्छेद – ४ बीमकको दर्ता, दर्ता खारेज तथा दायित्व

परिच्छेद – ४ बीमकको दर्ता, दर्ता खारेज तथा दायित्व

१०. बीमकको दर्ताः
(१) यस ऐन बमोजिम प्रमाणपत्र नलिई कसैले पनि विमा व्यवसाय गर्नु   गराउनु हुँदैन ।
(२) विमा व्यवसाय गर्न चाहने स्वदेशी तथा विदेशी संगठित संस्थाले समितिको  कार्यालयमा बीमकको रुपमा आफ्नो नाम दर्ता गर्न तोकिएको ढांचामा देहायका कागजात संलग्न राखी तोकिएको दस्तूर सहित निवेदन दिनु पर्नेछ ।
(क) आफ्नो संगठित संस्थाको प्रबन्धपत्र तथा नियमावली,
(ख) आपूले गर्न लागेको विमा व्यवसाय, त्यसका नीति र शर्तहरु,
(ग) जीवन विमा व्यवसाय गर्ने भए सो व्यवसाय गर्दा लिइने रकम र दायित्वको हिसाब देखाइएको लिखत,
(घ) विमा बापत प्राप्त हुन आएको रकम उपभोग गर्ने तरिका बारेको लिखत, र
(ङ) समितिले तोकिदिएका अन्य आवश्यक कागजातहरु ।
(३) उपदफा (२) बमोजिमको निवेदन प्राप्त भएपछि समितिले उक्त निवेदन उपर आवश्यक जाँचबुझ गरी निवेदकसंग कुनै कुरा बुझ्नु पर्ने भए सो कुरा समेत बुझी निवेदकको नाउँ तोकिएको दर्ता किताबमा दर्ता गरी निवेदकले गर्न पाउने विमा व्यवसायका किसिम समेत उल्लेख गरी निवेदकलाई तोकिए बमोजिमको ढाँचामा बीमकको प्रमाणपत्र दिनु पर्नेछ र दर्ता गर्न नहुने मनासिब कारण भएमा त्यसको जानकारी समितिले सम्बन्धित निवेदकलाई दिनु पर्नेछ ।
(४) यस दफामा अन्यत्र जुनसुकै कुरा लेखिए भए तापनि जीवन विमाको हकमा समितिले समय–समयमा विमा व्यवसाय संचालन गर्ने सम्बन्धमा निर्धारण गरेका मापदण्डहरु पुरा गरेको आधारमा नेपाल सरकारको स्वीकृति लिएर व्यवसाय संचालन गर्नको लागि प्रमाणपत्र दिनेछ ।
११. बीमकको दर्ताको नवीकरणः
(१) बीमकले आफ्नो दर्ताको प्रमाणपत्रको नवीकरणको लागि प्रत्येक वर्ष चैत्र मसान्तसम्ममा तोकिएको दस्तूर सहित तोकिएको ढांचामा समितिको कार्यालयमा निवेदन दिनु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको निवेदन प्राप्त भएपछि समितिले दर्ताको प्रमाणपत्र नवीकरण गरी दिनु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (१) बमोजिमको म्याद भित्र कुनै बीमकले आफ्नो दर्ताको प्रमाण पत्र नवीकरणको लागि निवेदन दिन नसकेको कारण खुलाई म्याद समाप्त भएको मितिले तीस दिन भित्र समिति समक्ष निवेदन दिएमा र समितिले सो कारण मनासिब देखेमा त्यस्तो बीमकको दर्ताको प्रमाण पत्र नवीकरण गरी दिन सक्नेछ ।
११क बीमकको दर्ताको प्रमाण पत्र नवीकरण हुन नसक्ने अवस्थाः
(१) दफा ११ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएता पनि देहायको कुनै अवस्थामा समितिले बीमकको दर्ताको प्रमाण पत्र नवीकरण गर्ने छैनः–
(क) दफा २३ बमोजिम वासलात पेश नगरेमा,
(ख) दफा २४ बमोजिम आम्दानीको हिसाब पेश नगरेमा,
(ग) दफा २५ बमोजिम लेखा परीक्षणको प्रतिवेदन पेश नगरेमा,
(घ) दफा २६ बमोजिम विमाङ्कीको प्रतिवेदन पेश नगरेमा,
(ङ) दफा ४० बमोजिम विमा सेवा शुल्क नबुझाएमा,
(च) दफा १२क बमोजिम विमा व्यवसाय गर्न रोक लगाइएकोमा
(२) उपदफा (१) बमोजिमको कुनै अवस्था परी बीमकको दर्ताको प्रमाण पत्र नवीकरण हुन नसक्ने स्थिति सृजना भएमा समितिले बीमकलाई सो कुराको सूचना त्यस्तो स्थिति सृजना भएको पन्ध्र दिन भित्र दिनु पर्नेछ ।
(३) बीमकले दफा २३, २४, २५, २६ र ४० बमोजिम आपूmले पुरा गर्नु पर्ने दायित्व समयमा पुरा गर्न नसकेको मनासिब माफिकको कारण खुलाई उपदफा (२) बमोजिमको सूचना प्राप्त भएको मितिले पन्ध्र दिन भित्र समिति समक्ष निवेदन दिएमा समितिले कारण मनासिब देखेमा त्यस्तो दायित्व पूरा गर्न बढीमा एक महिनासम्मको म्याद थप दिन सक्नेछ ।
१२. दर्ता हुन नसक्नेः दफा १० मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भएतापनि कुनै स्वदेशी तथा विदेशी संगठित संस्था देहायको अवस्थामा बीमकको रुपमा दर्ता हुन सक्ने छैनः–
(क) समितिको कार्यालयमा दर्ता भइसकेको बीमकको नामसंग मिल्ने–गरी अर्को  बीमकको नाम दर्ता गर्न आएमा, र
(क१) जीवन विमा तथा निर्जीवन विमा व्यवसाय संचालन गर्ने गरी दर्ता गर्न आएमा,
तर यस अघि दर्ता भई जीवन विमा तथा निर्जीवन विमा व्यवसाय संचालन गर्दै आएका बीमकले समितिले तोकेको मितिदेखि तोकिए बमोजिम जीवन विमा तथा निर्जीवन विमा व्यवसाय गर्ने अलग–अलग संस्थाको रुपमा कार्य गर्नु पर्नेछ ।
(ख) जीवन विमा व्यवसायका लागि कम्तीमा पच्चीस करोड रुपैंया र निर्जीवन विमा व्यवसायका लागि कम्तीमा दश करोड रुपैंया चुक्ता पूँजी नभएमा ।
(ग) विमा व्यवसायको बजार संबन्धी अध्ययन, अनुसन्धान तथा मूल्यांकन प्रतिवेदनको आधारमा समितिले विमा व्यवसाय संचालन गर्न थप संगठित संस्थालाई बीमकको रुपमा दर्ता गर्न रोक लगाउने निर्णय गरेको अवस्थामा ।
१२क. विमा व्यवसायमा रोक लगाउन सकिनेः–
(१) देहायका कुनै अवस्थामा समितिले बीमकले गर्दै आएका विमा व्यवसाय अन्तर्गतको कुनैपनि किसिमको व्यवसायलाई पुर्ण वा आंशिक रुपमा रोक लगाउन वा रद्द गर्न सक्नेछः–
(क) विमा व्यवसाय संचालन गर्दा बीमकले अपनाउनु पर्ने प्रकृया संबन्धमा समितिले समय समयमा दिएको निर्देशन उल्लंघन गरेमा,
(ख) बीमकले दफा १४ को विपरित हुने गरी आपनो संचालक वा निजको परिवार वा निज मेनेजिङ्ग एजेण्ट भएको वा हिस्सेदार भएको कुनै पनि संगठित संस्थालाई ऋण दिएमा वा कसैले ऋण दिंदा कुनै किसिमको जमानत वा सुरक्षण दिएमा,
(ग) बीमकले दफा १५ बमोजिम समितिलाई दिनु पर्ने सूचना नदिएमा ।
(घ) बीमकले दफा १९ बमोजिम राख्नु पर्ने हिसाब किताबको श्रेस्ता रीतपूर्वक नराखेमा,
(ङ) बीमकले दफा २० बमोजिम बेग्लै राख्नु पर्ने हिसाब किताब बेग्लै नराखेमा,
(च) बीमकले दफा २१ बमोजिम राख्नु पर्ने कोष नराखेमा वा एउटा व्यवसायको निमित्त राखिएको कोषबाट अर्को विमा व्यवसाय संबन्धी दायित्व व्यहोरेमा,
(छ) बीमकले दफा २२ बमोजिम राख्नु पर्ने अनिवार्य जगेडा कोष नराखेमा,
(ज) बीमकले दफा २७ बमोजिम विमा शुल्क रकम प्राप्त नगरी विमा जोखिम स्वीकार गरेमा ।
(झ) बीमकले दफा २८ बमोजिम पुनर्बीमा नगराएमा ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम समितिले बीमकको विमा व्यवसायमा रोक लगाउनु अघि संबन्धित बीमकलाई विमा व्यवसायमा रोक लगाउनु परेको कारण खोली स्पष्टीकरण पेश गर्ने मनासिब समय दिनु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिमको समयभित्र संबन्धित बीमकले स्पष्टीकरण पेश नगरेमा वा गरे पनि निजले पेश गरेको स्पष्टीकरण सन्तोषजनक नदेखिएमा समितिले उपदफा  (१) बमोजिम त्यस्तो बीमकको विमा व्यवसायमा रोक लगाई सोको सूचना नेपाल बाट प्रकाशित हुने दुई मुख्य पत्र पत्रिकामा सर्वसाधारणको जानकारीको लागि प्रकाशित गर्नु पर्नेछ ।
(४) उपदफा (३) बमोजिम कुनै बीमकको विमा व्यवसायमा रोक लगाइएको समयावधिमा सो बीमकले आपू उपर पर्न आएको क्षतिपूर्तिको दाबीको भुक्तानी तोकिए बमोजिम गर्नु पर्नेछ ।
(५) यस दफा बमोजिम कुनै बीमकको विमा व्यवसायमा रोक लगाइएकोमा त्यस्तो विमा व्यवसायमा रोक लगाई रहनु पर्ने अवस्था विद्यमान नरहेको भनी तोकिएको समय भित्र बीमकले पेश गरेको प्रमाण सन्तोषजनक देखिएमा समितिले तोकिए बमोजिम जरिवाना गरी विमा व्यवसायमा लगाइएको रोक फुकुवा गर्न सक्नेछ ।
१३. बीमकको दर्ता खारेज गर्न सकिनेः
(१) समितिले देहायको अवस्थामा बीमकलाई लिखित सूचना दिई सोही सूचनामा तोकिएको मितिदेखि लागु हुने गरी बीमकको दर्ता खारेज गर्न सक्नेछः–
(क) प्रमाणपत्र पाएको मितिले ६ महिनाभित्र विमा व्यवसाय शुरु नगरेमा,
(ख) बीमकको दायित्व निजको नेपाल ………… भित्र रहेको सम्पत्ति भन्दा बढी छ भन्ने लागेमा ।
(ग) नेपाल ……….. भित्र जारी गरिएको विमालेख अन्तरगत मुद्दा परी अदालतबाट अन्तिम किनारा भएको तीन महिनासम्म पनि बीमकले फैसला बमोजिमको दायित्व पूरा नगरेमा,
(घ) विमा व्यवसायको प्रधान कार्यालय नेपाल बाहिर हुने विदेशी बीमकले सो मुलुकको प्रचलित कानून बमोजिम निजले पाए सरहको सुविधा नेपाली बीमकले सो मुलुकमा पाएको छैन भन्ने लागेमा,
(ङ) नेपाल भित्र बीमकले आफ्नो कार्यालय नखोलेमा,
(च) बीमकले यो ऐन वा यस ऐन अन्तर्गत बनेको नियम बमोजिम गर्नु पर्ने कुनेै काम नगरेमा वा नगर्नु पर्ने कुनै काम गरेमा ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम बीमकको दर्ता खारेज गर्नु अघि समितिले संबन्धित बीमकलाई दर्ता खारेज गर्नु परेको कारण खोली स्पष्टीकरण पेश गर्न मनासिब समय दिनु पर्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिमको समय भित्र संबन्धित बीमकले स्पष्टीकरण पेश नगरेमा वा गरेपनि निजले पेश गरेको स्पष्टीकरण सन्तोषजनक नदेखिएमा समितिले उपदफा (१) बमोजिम त्यस्तो बीमकको दर्ता खारेज गरी सोको सूचना नेपाल ………. बाट प्रकाशित हुने दुई मुख्य पत्रपत्रिकामा सर्वसाधारणको जानकारीको लागि प्रकाशित गर्नु पर्नेछ ।
(४) यस दफा बमोजिम कुनै बीमकको दर्ता खारेज भएको कारणले मात्र त्यस्तो दर्ता खारेज हुनु पूर्व भए गरेको कुनै काम कारवाईको संबन्धमा निजको हक र दायित्वमा कुनै असर पर्ने छैन ।
१४. संचालकलाई ऋण, जमानत तथा सुरक्षण दिन नहुनेः  कुनै पनि बीमकले आफ्नो  संचालक वा निजका परिवार वा निज मेनेजिङ्ग एजेण्ट भएको वा हिस्सेदार भएको कुनै पनि संगठित संस्थालाई ऋण दिन वा कसैले ऋण दिंदा कुनै किसिमको जमानत वा सुरक्षण दिन हुँदैन ।
तर बीमकले जारी गरेको विमालेखको सरेण्डर भ्यालुसम्म दिएको ऋण बारे यो दफा लागू हुने छैन ।
१५. सूचना दिनु पर्नेः बीमकले आफ्नो संचालक वा निजको परिवार वा निज मेनेजिङ्ग एजेण्ट भएको वा हिस्सेदार भएको कुनै पनि संगठित संस्थासंग विमा व्यवसायको कुनै कारोबार गरेमा निजले त्यसको सूचना पैंतिस दिनभित्र समितिलाई दिनु पर्नेछ ।
१६. बीमकको खारेजी पश्चात विमाको दावी भुक्तानीः दफा १३ बमोजिम दर्ता खारेजीको कारणले विघटन भएका बीमकले विमा बापत प्राप्त गरेको रकम समितिले तोकेको अवधि भित्र र तरिका बमोजिम जीवन विमाको सम्बन्धमा समितिले तोकिदिए बमोजिमको बोनस सहित साँवा र निर्जीवन विमाको सम्बन्धमा दामासाहीले समितिले तोकेको साँवा रकम विमा लिने व्यक्ति संस्था वा समितिलाई फिर्ता गर्नु पर्नेछ ।
१७. बीमक जवाफदेही हुनेः (१) बीमक, बीमकको कर्मचारी, विमा अभिकर्ता वा सर्भेयरले विमालेख लिनेहरुको हकहित विरुद्ध कुनै काम गरी नोक्सान पुयाएमा त्यसको क्षतिपूर्ति बीमकले बुझाउनु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम बीमकले क्षतिपूर्ति नबुझाएमा  वा विमा दावी क्षतिपूर्ति सम्बन्धमा तोकिएको अवधि भित्र दायित्व निर्धारण नगरेमा वा मर्का पर्ने गरी दायित्व निर्धारण गरेमा बीमितले समितिमा तोकिए बमोजिम उजूरी गर्न सक्नेछ ।
(३) उपदफा (२) बमोजिम उजूरी परेमा समितिले उक्त उजूरी उपर आवश्यक छानबीन गरी संबन्धित बीमकलाई सो उजूरी उपर सफाई पेश गर्न मनासिब मौका दिनेछ ।
(४) उपदफा (३) बमोजिम बीमकले पेश गरेको सफाई मनासिब देखिएमा समितिले त्यस्तो उजूरी कारण खोली खारेज गर्न सक्नेछ र सफाई मनासिब नदेखिएमा समितिले मनासिब क्षतिपूर्ति उजूरवालालाई दिने निर्णय गर्नेछ ।
(५) उपदफा (४) बमोजिम उजूरवालाले क्षतिपूर्ति पाउने गरी समितिबाट निर्णय भएमा बीमकले त्यस्तो क्षतिपूर्तिको रकम सम्बन्धित बीमितलाई ……….. दिनु पर्नेछ ।
(६) उपदफा (४) बमोजिम निवेदकले क्षतिपूर्ति पाउने गरी समितिबाट भएको निर्णय विरुद्ध पुनरावेदन परी समितिको निर्णय सदर भएमा शुरु निर्णय भएको मितिदेखि मुद्दाको अन्तिम किनारा भएको मितिसम्मको क्षतिपूर्ति रकममा तोकिए बमोजिमको दरले हुन आउने व्याज रकम समेत थप गरी सम्बन्धित बीमकले बीमितलाई अविलम्ब भुक्तानी दिनु पर्नेछ ।
१८. लिक्विडेटरको नियुक्तिः कुनै बीमक दफा १३ बमोजिम दर्ता खारेजीको कारणले विघटन भएमा नेपाल सरकारले लिक्विडेटरको नियुक्ति गर्न सक्नेछ । त्यसरी नियुक्त भएको लिक्विडेटरको  काम, कत्र्तव्य र अधिकार कम्पनी ऐन, २०६३ अन्तर्गतको सरकारी लिक्विडेटर सरह हुनेछ ।
१९. बीमकको हिसाब किताब र लेखाः
(१) बीमकले आफ्नो हिसाब किताबको श्रेस्ता रीतपूर्वक राख्नु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिम राखिएको श्रेस्तामा बीमकको काम कारवाहीको वास्तविक स्थिति यथार्थ थाहा हुने गरी बीमकको प्रत्येक आम्दानी खर्चको विवरण तथा बीमकको जायज्यथा र दायित्वको विस्तृत विवरण स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको हुनु पर्नेछ ।
२०. बेग्लै हिसाब राख्नु पर्नेः
(१) कुनै बीमकले विमा व्यवसायको साथसाथै अन्य कुनै व्यवसाय गरेमा त्यस्तो बीमकले विमा व्यवसाय संबन्धी हिसाब किताब बेग्लै राख्नु पर्नेछ ।
(२) एकभन्दा बढी विमा व्यवसाय गर्ने बीमकले प्रत्येक विमा व्यवसायको हिसाब किताब छुटृाछुटृ रुपमा स्पष्ट पारी राख्नु पर्नेछ ।
२१. विमा कोष :
(१) बीमकले प्रत्येक विमा व्यवसायको छुटृाछुटृ कोष राख्नु पर्नेछ र विमा व्यवसायबाट प्राप्त रकम सम्बन्धित कोषमा जम्मा
गर्नु पर्नेछ ।
(२) एउटा विमा व्यवसायको निमित्त राखिएको कोषबाट अर्को विमा व्यवसाय सम्बन्धी दायित्व व्यहोर्न पाइने छैन ।
२२. अनिवार्य जगेडा कोषः प्रत्येक बीमकले नेपाल ………… भित्रको आफ्नो विमा व्यवसाय संबन्धी दायित्वको निमित्त समितिले तोके बमोजिमको जगेडा कोष राख्नु पर्नेछ ।
२३. वासलात पेश गर्नु पर्नेः
(१) बीमकले प्रत्येक आर्थिक वर्ष समाप्त भएको छ महिनाभित्र विमा व्यवसाय सम्बन्धी आफ्नो सम्पूर्ण कारोबारको वासलात तथा नाफा नोक्सानीको हिसाब प्रकाशित गरी सोको एक प्रति समितिमा पेश गर्नु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको म्याद भित्र कुनै बीमकले पेश गर्नु पर्ने वासलात र नाफा  नोक्सानीको हिसाब समितिमा पेश गर्न नसकेको मनासिब कारण देखाई म्याद थपको लागि निवेदन दिएमा समितिले एक महिनासम्मको म्याद थप गरिदिन सक्नेछ ।
२४. आम्दानीको हिसाब पेश गर्नु पर्नेः
(१) बीमकले प्रत्येक आर्थिक वर्ष समाप्त भएको मितिले छ महिनाभित्र समितिले तोकेको ढांचामा नेपाल ………… भित्र विमा व्यवसायबाट भएको आम्दानीको हिसाब छुटृा छुटृ रुपमा तयार गरी समितिमा पेश गर्नु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको म्याद भित्र कुनै बीमकले आम्दानीको हिसाब पेश गर्न नसकेको मनासिब कारण देखाई म्याद थपको लागि निवेदन दिएमा समितिले एक महीनासम्मको म्याद थप गरिदिन सक्नेछ ।
२५. लेखा परिक्षणः (१) बीमकले आपूले गरेका विमा व्यवसायको हिसाब किताबको लेखा परिक्षण प्रचलित कानून बमोजिम मान्यता प्राप्त लेखा परिक्षकद्वारा गराई सो को प्रतिवेदन प्रत्येक आर्थिक बर्ष समाप्त भएको मितिले दश महिनाभित्र समिति समक्ष पेश गर्नु पर्नेछ ।
(२) उपदफा (१) बमोजिमको प्रतिवेदनमा लेखा परिक्षण गर्दा कैफियत तलब गरिएका  (बेरुजू तथा अनियमितता) कुरा र सो बारेको व्यवस्थापन तर्पmको स्पष्टीकरण समेत उल्लेख भएको हुनु  पर्नेछ ।
२६. विमाङ्कीद्वारा मूल्यांकन गराउनेः जीवन विमा व्यवसाय गर्ने बीमकले प्रत्येक तीनवर्षमा एक पटक आफ्नो आर्थिक स्थितिको लेखा जोखा र दायित्वको मूल्यांकन विमाङ्कीद्वारा गराउनु पर्नेछ । सो संबन्धमा विमाङ्कीले पेश गरेको प्रतिवेदनको एक प्रति बीमकले समितिमा पेश गर्नु पर्नेछ ।
२७. विमा शुल्क जोखिम ग्रहण गर्नु भन्दा अगाडी भुक्तानी हुनु पर्नेः कुनै पनि बीमकले कुनै पनि किसिमको विमा व्यवसाय गर्दा लिइने विमा बापतको शुल्क रकम प्राप्त नभएसम्म विमा जोखिम स्वीकार गर्नु हुदैन । बीमकले जोखिम ग्रहण गरे बापत विमा शुल्क रकम प्राप्त गरेपछि मात्र विमा गरेको मानिनेछ ।
  तर कुनै कारणवश एकमुष्ट रकम बुझाउन व्यवहारिक कठिनाई परी बाँकी रकम भुक्तानी गर्ने संबन्धमा अवधि किटान गरी बैंक वा नेपाल सरकारको जमानतमा विमा लेख जारी गर्न यस दफाले कुनै बन्देज लगाएको मानिने छैन ।
२८. पुनर्बीमा गराउनु पर्नेः बीमकले आफूले धारण गर्ने जोखिम धारण गरी बांकी रहेको जोखिमको पुनर्बीमा समितिले तोके बमोजिम गराउनु पर्नेछ ।
२९. कानूनी प्रतिनिधी राख्नु पर्नेः बीमकले नेपाल ………… भित्रको आफ्नो मुख्य कार्यालयमा एकजना कानूनी प्रतिनिधि राख्नु पर्नेछ ।